रुपचन्द्रको देशमा

निद्रा पटक्कै परेन । पटकपटक आ“खा चिम्लने कोशिश नगरेको होइन । तरपनि आ“खाका परेलीहरु जोडिन पटक्कै मानेनन् । जति कोशिश गरे पनि निदाउन सकिएन । रात निकै लामो भएको अनुभूति भयो । समय पनि टक्क अडिए जस्तो भयो । उठेर घडी हेरें, रातको १२ः३० भएको रहेछ । हैन, सिंगो रात त बा“की नै छ, यसरी भएन भनेर फेरि निदाउन कोशिश गरें । श्वासप्रश्वास प्रक्रियातिर ध्यान केन्द्रीत गरें, अह“ झन् निद्रा हट्दै गयो । ममा भने ताजगी आइनै रह्यो । झन् ‘रिफ्रेस’ हु“दै पो गए“ म त । निद्रा आउनुको साटो ताजगीपन बढ्दै गएको महशुस भयो । जर्बजस्त आ“खा नचिम्लिएको त कहा“ हो र ? तर निद्रा आएकै होइन । बरु यात्राका रोमाञ्चकारी दृष्यहरुको कल्पनाले मस्तिष्कलाई पुर्नताजगी प्रदान गरि नै रहे । फेरि उठें, घडी हेरें, १ः३० भएको रहेछ । आ“खा त झन् वर्षात्मा पानी परेपछि खुलेको आकाश झैं छ्याङ्ग पो भए ।

अब पनि ओछ्यानमा पल्टेर सुत्न नचाहेको नानीलाई जर्बजस्ती कोक्रामा हालेर ‘हो हो... हा हा... नु नु ...’ भनेर हल्लाएझैं आ“खा चिम्लिएर पल्टिनुको कुनै अर्थ थिएन । म पनि अब ओछ्यानबाट उठें । र, यात्राको लागि सरसामानसहितको झालो मिलाए“ । अनि भोलि ...(भोलि भन्नु बिहानको २ बजिसकेको थियो) यात्रामा निस्कने तयारी थियो । यति गर्दा पनि निद्रा लाग्ने कुनै कुञ्जायस थिएन । म झन् रिफ्रेस भएको थिए“ । अब आ“खा चिम्लिएर निद्रा कुर्नुको अर्थ थिएन । त्यसैले अनिंदो रातको सदुपयोग गर्न हुईंकिए“, अखण्ड भण्डारीको ‘मलाया एक्सप्रेस’ को बा“की अंशतिर ।

सिंगो रातमा यात्राको तयारीका लागि धेरै काम गरेकै थिए“ । घरबाट निस्क“दा बिहान ६ बजेको थियो । अघिल्लो दिनसम्म खुलेको आकाश केही धुम्म परेको थियो । तर पानी भने परेको थिएन । भ्रमणको लागि मलाई साथ दिंदै थिइन् आफ्नै जीवन संगिनीले र साथमा थियो एउटा पुरानो (खटारो नै चाहिं होइन) मोटरसाइकल । त्यसो त दसैं भ्रमणको लागि भन्दै आफूले प्राध्यापन गर्ने क्याम्पसमा धेरै छलफल भएको थियो । भ्रमणकै लागि भनेर कोषको व्यवस्थापन पनि भएको थियो । तर, दसैं अघि जाने कि दसैं पछि भन्ने कुरामा सबैबीच सहमति निर्माण हुन नसक्दा अन्ततः भ्रमण नै रद्द हुन पुगेको थियो । आखिर क्याम्पसमा प्राध्यापन गर्ने बौद्धिक व्यक्तित्वहरुले एउटा भ्रमण जाने विषयमा सहमति गर्न सकिएन भने नेताहरुलाई संविधान बनाउने सकेनन्, देश बनाउन सकेनन् भनेर गाली गर्नु उचित नहुने निश्कर्ष निकालेर अन्ततः क्याम्पसको भ्रमण रद्द भएको थियो । त्यसो त घुमफिर भनेपछि जोकोही पनि उत्साहित हुन्छन् नै । त्यसमा म त अझ बढी भुतुक्कै हुन्छु । यसो समय मिल्यो कि हिंडिहाल्न मन लाग्छ, झोला च्यापेर ।

तर, पछिल्ला केही महिनाहरुमा घुमफिर गर्ने अवसर जुरेको थिएन । फेरि प्राध्यापन पेशामा संलग्न भइसकेपछि, आफू अनुकूल घुमफिरको लागि समय निकाल्न धेरै कठिन हु“दोरहेछ । अझ केही दिनको लामो यात्रा त संभव नै नहुने । केही महिनादेखि नै घुमफिरको तलतल त थियो नै । क्याम्पसले नै भ्रमणमा लैजाने कुरा सुन्दा म फुरुक्क नै परेको थिए“ । मेरो मनसुवा पनि भ्रमण चाहिं दसैंको लगत्तै होस् भन्ने थियो । घुम्ना जाने कुराले म पुलकित नै भएको थिए“ । तर, भ्रमणको मिति र गन्तब्यमा सहमति हुन नसक्दा भ्रमण नै रद्द हुनुपरेकोले अलि नमज्जा भएको थियो । त्यसैले म दसैंलाई नै यात्रामय बनाउने टुंगोमा पुगेको थिए“ । र मरी जीवन संगिनी भ्रमणको सहयात्री बन्दै थिइन् । उनी पनि घुमफिर भनेपछि हुरुक्कै हुन्छिन् । हामी दुईलाई आफ्नै पुरानो यामाहा मोटरसाइकलले साथ दिंदै थियो । मोटरसाइकललाई अघिल्लो दिन नै मर्मत गरेर ठीक हालतमा राखेको थिए“, ताकि घुमफिरमा कुनै प्रकारको यान्त्रिक गडबडी नहोस् र गन्तब्यमा सजिलै पुग्नसकियोस् ।

जसैजसै बुटवलबाट पूर्वतर्फ हुईंकिइयो, बिहानको चिसो सिरेटोले शरद् ऋतुको गुलावी जाडोको अनुभूति गरायो । पहिलेपहिले काठमाडौंमा रह“दा शरद्को आगमनस“गै भक्तपूरका फा“टहरुमा लहराउ“दो धानबालीस“गै ठोक्किएर बहेली खेल्दै आउने हावाका झोंकाहरुको याद दिलायो । र, ती धानका चिसा बाला पन्छाउ“दै फा“टमा चङ्गा छोप्न दौडिएको क्षणले केहिबेर ‘नोस्टाल्जिक’ भएछु म पनि । न जाडो न गर्मी, शरद्को आगमनस“गै तराईको मौसम पनि सन्तुलित हु“दै जान्छ । बिहानी यात्रालाई बुटवल वरिपरीको मौसमले पनि रोमाञ्चित बनाइरहेको थियो । पूर्वतिरको आकाश रातो हु“दै थियो, आकाशले नया“ सुनौलो बिहानीको संकेत गरेको थियो । कावासोती पुग्दा बिहानको आठ बजेको थियो । कावासोतीमा चिया नास्ता गर्ने र केहीबेर आराम गर्ने विचारले हामी रोकियौं । त्यसो त कावासोती पुग्दा मलाई रमाइलो अनुभूति हुन्छ । विगतमा कावासोतीमा बसेर काम गरेको सम्झना मानसपटलमा सिनेमाका दृष्यझैं एकएक गरी आइहाल्छन् । अहिलेको पेशालाई अवलम्बन गर्नुभन्दा पहिले वित्तीय संस्थामा कार्यरत रह“दा केही महिना कावासोतीमा बस्ने मौका मिलेको थियो । एक वित्तीय संस्थामा कार्यरत पूर्व सहकर्मी एवं मित्र ज्ञानेन्द्र मैनालीस“गको भेटले पुराना दिनहरुको याद दिलायो । तर, उनीस“ग धेरैबेर गफगर्ने समय थिएन । त्यसैले झण्डै आधा घन्टाको विश्रामपछि हाम्रो यात्रा अघि बढ्यो ।




नारायणगढ पुग्दा दस बजेको थियो । घुमफिरमै रमाउने हामीलाई कहिंजान हतारो थिएन । अझ भनौं समय प्रशस्त थियो । समयलाई अधिकतम् स्थान भ्रमण गर्न र नया“नया“ ठाउ“हरु घुम्नलाई प्रयोग गर्ने मनसुवाले हामी यात्रारत थियौं । नारायणगढ काठमाडौं जा“दा धेरै पटक हिंडेको बाटो भएपनि त्यसलाई धितमरुन्जेल नियाल्ने रहर थियो । यसर्थ हामी बजारको कुनाकुनासम्म मोटरसाइकलको ह्याण्डिल घुमाएर फन्को मा¥यौं । यसै क्रममा रामपुरको कृषि क्याम्पस र भरतपुरको क्यान्सर अस्पतालतिर पनि लागियो । क्यान्सर अस्पताल पुग्दा केही वर्ष अघि घा“टीको अपरेसन गर्नुपर्नेमा एक महिलाको पाठेघर निकालेको घटना सम्झिन पुग्दा, एक राउन्ड हा“स पनि उठ्यो । यद्यपि अस्पतालको रुपमा भरतपुरको क्यान्सर अस्पताल सहि स्थानमा रहेको र अस्पतालभित्रको वातावरण पनि बिरामीमैत्री झैं लाग्यो । वास्तवमा हाम्रा सहरबजारका अस्पताल तथा नर्सिङ्ग होमहरु बजारको अत्यन्तै व्यस्त र भीडभाडयुक्त स्थानमा हुन्छन् । तिनले बिरामीलाई राहत महशुस गराउनु भन्दा बजारको कोलाहल र यातायातका साधनहरुका कर्कशयुक्त ध्वनिले बिरामीलाई थप तनाव दिन्छन् झैं लाग्छ । यस हिसाबले भरतपुर क्यान्सर अस्पताल असाध्यै व्यवस्थित र रमणीय लाग्यो । 

अस्पतालको अवलोकनपछि हामी अस्पतालको २ नं. गेटबाट दक्षिणतर्फको ओरालोतिर हुईंकियौं, रामपुर कृषि क्याम्पसको अवलोकन गर्न । झण्डै ८÷१० किलोमिटरको यात्रापछि हामी कृषि तथा जीव विज्ञान अध्ययन संस्था अर्थात रामपुर कृषि क्याम्पस पुग्यौं । त्यसो त अहिले उक्त क्याम्पस कृषि तथा वन विश्वविद्यालयमा रुपान्तरित भएको छ । क्याम्पसको भौतिक पूर्वाधार राम्रै रहेछ । यस क्याम्पसले कृषि क्षेत्रमा दक्ष जनशक्ति उत्पादन गर्छ । जसमा राज्यले धेरै लगानी गरेको भएतापनि कृषि क्याम्पसबाट स्नातकोत्तर गरेका अधिकांश विद्यार्थीहरुको रोजाई युरोप र अमेरिकाका फार्म हाउस तथा अनुसन्धान केन्द्रहरु हुने गरेको कुरा थाहा पाउ“दा मन अमिलो भयो । यही प्रसङ्गले राज्यले ठूलो लगानी गरेर प्रत्येक वर्ष सयौं विद्यार्थीहरुलाई एमबीबीएस पढाउ“छ, तर उनीहरु पास भएपछि राज्यले खटाएको दुर्गम क्षेत्रमा सेवा गर्न अनिच्छुक हुन्छन् र गाउ“गाउ“का स्वास्थ्य चौकी र अस्पतालहरु डाक्टरबिहिन भएका समाचारहरु आइनै रहेका हुन्छन् । कृषि क्याम्पसमा उच्च शिक्षा हासिल गरेका विद्यार्थीहरुको रोजाई पनि नेपाली भूमि नभएर युरोप र अमेरिकाका फार्म हाउसहरु भएको देख्दा भने नरमाइलो लाग्यो । ती सबै विज्ञहरुले नेपालको कृषिलाई वास्तवमै आधुनिकीकरण र यान्त्रिकीकरण गर्नका लािग नेपालकै गाउ“गाउ“मा गएर सेवा गरे कृषि उत्पादनमा हामीले धेरै प्रगति गर्न सक्नेथियौं । तर, सबैलाई आफ्नो भविष्य र करियरकै चिन्ता न छ !

कृषि तथा वन विश्वविद्यालयको छोटो अवलोकनपछि अघि बढेको हाम्रो यात्रा चितवनको टा“डी गएर रोकियो । टा“डीमा पेटपूजा गरिसकेपछि हामी पर्यटकीय क्षेत्र सौराहातर्फ हुईंकियौं । नेपालको पर्यटन प्रर्वद्धनमा सौराहाको आफ्नो योगदान छ । विशेषगरी जंगल सफारी र वन्यजन्तुहरुको अवलोकन गर्नकै लागि चितवन राष्ट्रिय निकुञ्जको भ्रमण गरिन्छ । तर, हामी भने राप्ती किनारमा बसेर चिसो जुसस“गै केहिबेर सुस्तायौं । अहिले शान्त र सौम्य देखिएको राप्ती वर्षा याममा सौराहालाई नै चुनौति दिंदै उर्लिन्छ । राप्तीकै किनारमा रिसोर्ट खोलेर व्यवसाय सञ्चालन गरिरहेका एक रिसोर्ट सञ्चालकले व्यथा पोखे, ‘राप्तीकै कारण वर्षमा ६ महिना व्यवसाय गरेपनि वर्षा याममा सामान घरमा थन्क्याउनु परेको छ ’ । तथापि यसवर्ष राप्तीको वेगलाई पारिपट्टी नै मोड्न जालीभित्र ढुंगा थुपारेर सानोतिनो पहाड नै बनाइएको रहेछ । त्यसैतर्फ संकेत गर्दै उनी भन्दै थिए, ‘यसपाली भने यसले काम गर्छ कि ?’

सौराहामा शरीर तताएर राप्ती हु“दै बहेको वैशालु वतास र चिसो वियरको चुस्की लिंदै रमाइरहेका गोरा छाला भएका विदेशी पर्यटकहरुलाई त्यहीं छाडेर हामी भने यात्राको क्रममा अघि बढ्ने निश्चय गरेर फर्कियौं । जंगल घुम्ने रहर भए तापनि यसपटकका लागि त्यतातिर लागिएन र सिधै पूर्वतिरकै यात्रा तय गरियो । दुई बजे सौराहाबाट हुईंकिएको हामी हेटौंडा पुग्दा दिउंसोको चार बजेको थियो । हेटौंडामा रहेको शहिद समारक पार्क हेर्न उकालोतर्फ मोडियौं । हेटौंडा बजारबाट झण्डै २ किलोमिटर पश्चिमतर्फ रहेको उक्त पार्क वास्तवमै हेर्न र घुम्न लायक छ । पार्कमा अवस्थित एउटा ठूलो चट्टानमा भक्ति थापा, भीमदत्त पन्त, दशरथ चन्द, शुक्रराज शास्त्री, गंगालाल श्रेष्ठ, धर्मभक्त माथेमा लगायतका १२ जना सहिदहरुको आकृति अंकित गरिएको छ, जसले नेपालको स्तन्त्रताको लागि र परिवर्तनकोलागि आफ्नो ज्यानको आहुति दिए । त्यस्तै स्व. मदन भण्डारीको सम्झानामा मदन बाटिका पनि निर्माण गरिएको छ । त्यसैगरी सानो चिडिया घरसमेत छ, जसमा चित्तल, मृग, गोही, खरायो, कछुवालगायतका केही जनावरहरु राखिएको छ । केहि समय अघि संभवत नेपालमै पहिलो गणतन्त्र स्तम्भ निर्माण गरिएको छ, उक्त स्तम्भले पनि पार्कमा आकर्षण थपेको छ ।

हामी पनि स्मारक पार्कको अवलोकन गरिसकेपछि पार्कको गेटैनेर रुपचन्द्र विष्टको सम्झानामा राखिएको ‘थाहा’ स्तम्भअगाडि अडिएर एकपटक निडर, अटल योद्धाको परिचय बनाएका रुपचन्द्रलाई सम्मान भावले अभिवादन गर्दै फर्कियौं । ‘थाहा’ उनको नारा थियो । जनताले ‘थाहा’ नपाएर दुःख पाउनुपरेकोले सबैले ‘थाहा’ पाउनुपर्छ भन्ने उनको अभिव्यक्ति थियो । थाहा अभियन्ता रुपचन्द्र विष्टबारे अनेक किस्साहरु चलनचल्तीमा छन् । ती मध्ये एक मैले सम्झिए“ । एकदिन रुपचन्द्र चुनावी प्रचारमा गाउ“घर गएका थिए । उनी एक्लै हिंड्थे रे । गाउ“मा जा“दा एउटी बुढी आमा बारीमा कोदालो खन्दै रहिछन् । रुपचन्द्र त्यहीं गएर पहिला आमास“गै खन्न थालेछन् । मेलापात सकिएपछि घरको पिंडीमा बस्दै भनेछन् – ‘आमा भोट कसलाई हाल्नुहुन्छ ?’ बुढीले भनिछन् – ‘खै कसलाई भन्नु र? त्यही रुपचन्द्रेलाई हाल्ने त होला नि, सबैले त्यसै भन्छन्, मोरोलाई देखेको पनि छैन, कस्तो छ कुन्नि ?’ त्यसपछि रुपचन्द्रले हा“स्दै आमा त्यो रुपचन्द्रे मै हु“ भनेर परिचय दिएका थिए रे । उनी अक्सर गाउ“मा जा“दा सामान्य रुपमा मेलापातमा जान लागेको झैं जान्थे रे । आफ्नो कुनै विशिष्ट पहिचान र परिचय बिना नै हिंड्थे भन्ने सुनिएको थियो । अहिले पनि चुनावी माहोल तात्तिँदै गएको छ । खै अहिले रुदाने उर्फ रुपचन्द्र जस्ता जनताको कामकाजमा सहयोग गर्ने नेता भेटिएलान् के ? फेरि पनि एकपटक तिनै रुदानेलाई सलाम गर्न मन लाग्यो ।



मनिकर कार्की “निवर्तमान”

बाबुराम चर्चा...


अहिले बुटवलमा बाबुराम भट्टराईको चर्चा बढेको छ । यस क्ष्ँेत्रबाट एकीकृत माओवादीले बाबुराम भट्टराईलाई उम्मेदवार बनाएपछि कुनै अमुक दलले ‘बाबुरामलाई गोर्खा फर्क’ भन्दै चुनावी अभियान छेंडेको छ । दलहरुले आफ्नो पार्टीको उम्मेदवारलाई चुनावमा जिताउनको लागि प्रयास गर्नु र त्यसको लागि प्रचारप्रसार गर्नु नौलो कुरा होइन । र, त्यसमा अरु पार्टीहरुको आपत्ति हुनुपनि पर्दैन । तर, यस क्षेत्रबाट उम्मेदवार बनेका बाबुराम भट्टराईलाई ‘फिरन्ते जोगी’लाई झैं बुटवल छाडेर गोर्खा जान भन्नु त्यो कस्तो प्रचारवाजी हो ? एउटा नेपाली नागरिकलाई देशको कुनैपनि भागमा अस्थायी तथा स्थायी रुपमा बसोबास गर्ने, बसाईंसराई गर्ने, हिंडडुल गर्ने, पेशा व्यवसाय गर्ने संवैधानिक अधिकार छ । त्यसैगरी देशको जुनसुकै निर्वाचन क्षेत्रबाट चुनाव लड्ने अधिकार पनि सुरक्षित छ भने बाबुरामलाई गोर्खा फर्क भन्नुको तात्पर्य के हो ?
यदि त्यसो भन्ने नै हो भने त जो जहा“ बसेका छन्, ती सबैलाई आफ्नो जिल्ला फर्कि भन्नुप¥यो । यदि त्यसो गर्दा अहिले विशेषगरी सहरबजार र तराईतिर केन्द्रित भएका नेताहरु सबै आ–आफ्नो जिल्लातिर जानुप¥यो । अनि विस्तारै व्यापार व्यवसाय गरेर बसेकाहरु पनि फर्किनु प¥यो । के हामीले बनाउन खोजेको नया“ नेपाल त्यस्तै हो ?
विस्तृत आलेख दसैंपछिको समयान्तर स्तम्भमा ........

चुनाव भर्सेस दसैं

अहिले नेपाली समाज दुईवटा कुराले तरंगित भएको छ । नजिकिंदै गरेको मंसिर ४ को निर्वाचनका लागि उम्मेदवारहरुको मनोनयनस“गै एकातिर चुनावी माहोल तात्दै गएको छ भने अर्कोतिर नेपालीहरुको सबैभन्दा ठूलो र महत्वपूर्ण मानिएको चाड दसैंले घरआ“गन टेकिसकेको छ । अब एकैछिन चर्चा गरौं मंसिर ४ का लागि तोकिएको संविधानसभा निर्वाचनकै । चोक तथा गल्लीहरुमा गरिने चुनावी छलफलले लगभग चुनाव हुने निश्चित झैं भएको छ । अब कुनै भवितव्य आइनपरेको खण्डमा तोकिएको समयमा निर्वाचन हुनेमा शंका रहेन । प्राविधिक तथा अन्य हिसाबले पनि मुलुक निर्वाचनको महौलतिर गएको छ । यद्यपि मोहन वैद्यहरुको एउटा शक्ति बाहिरै रहेको अवस्थामा चुनाव हुन सक्छ र भन्ने प्रश्न अझै पनि यथावत नै छ । तर पनि उक्त प्रश्नको आयतन सा“घुरिंदै गएको छ । अब मोहन वैद्यहरुले नचाहेरै पनि निर्वाचन हुनसक्छ भन्ने संकेत देखिएको छ ।


त्यसो त पछिल्लो समयमा मोहन वैद्य नेतृत्वको नेकपा–माओवादी र अन्य केही असन्तुष्ट साना दलहरुलाई निर्वाचनमा सहभागि गराउने सवालमा राजनीतिक दलहरुबीच निकै घनिभूत छलफल र वार्ता भएकै हो । तर, ती सबै प्रयासहरु सफल हुन नसेनन् ।  जसले गर्दा तत्कालका लागि बहिस्कारवादीहरुलाई निर्वाचनमा ल्याउने संभावना सा“घुरिनु पुग्यो । ती दलहरु निर्वाचन आयोगद्वारा जारी गरिएको निर्वाचन कार्यतालिकामा सामेल भएनन् । वस्तुतः मंसिर ४ गतेको निर्वाचनमा उनीहरु सहभागि हुन सक्ने वातावरण बनेन र अहिले ती दलहरुरहितको निर्वाचनको तयारी भइरहेको छ । त्यसो त मोहन वैद्यहरुले आफूहरुलाई चुनावमा आउन दिइएन भनेर मुख्य ४ राजनीतिक दललाई आरोपित गरिरहेका छन् । उनीहरुले अझै पनि आफूहरु सिद्धान्ततः चुनावको विरोधी नभएको हु“दा संविधानसभाबाट नया“ संविधान बन्ने ग्यारेन्टी तथा जनताका अधिकारहरु संविधानमा लेखिने कुराको ग्यारेन्टी भए चुनावमा जाने कुरा गरिरहेका छन् । तर, वस्तुतः यो तत्कालका लागि त्यसको कुनै ठोस आधार देखा परेको छैन । यसो भन्दै गर्दा सबैभन्दा पहिले संविधानको अन्तर्वस्तुको सवालमा पहिले दलहरुबीच राजनीतिक सहमति हुनुपर्ने अर्थ लाग्छ ।


दलहरुबीच संविधानका मूलभूत विषयमा सहमति भइसकेपछि त्यसलाई औपचारिक रुपमा टुंग्याउनको लागि संविधानसभाको चुनाव गर्ने र त्यसबाट सहज रुपमा संविधान निर्माण हुने वैद्यहरुको तर्क आफैंमा राम्रो त सुनिन्छ । तर, त्यो आफैंमा एउटा आदर्शवादी कल्पना झैं देखिन्छ । किनकि पछिल्लो समयमा देखापरेको राजनीतिक जटिलताको मुख्य कारण नै प्रमुख राजनीतिक शक्तिहरुबीच संविधान निर्माण अन्तर्गत संघीयतालगायतका केही जटिल मुद्दाहरुमा सहमति निर्माण हुन नसक्दा उत्पन्न भएको हो । त्यसैगरी त्यही विवादकै कारण पहिलो संविधानसभाको अन्त्य हुन गएको धरातलीय यथार्थलाई नजरअन्दाज गर्दै फेरि त्यस्तै ‘असंभव’ झैं लाग्ने सहमतिको कल्पना गर्नु यथार्थपरक हु“दैन । राजनीतिक दलहरुबीच आपसी द्वन्द्व र असहमति यति चुलियो कि बाबुराम भट्टराईको प्रधानमन्त्रीत्वमा रहेको वैधानिक सरकारले घोषणा गरेको चुनावमा सबैको सहमति निर्माण हुन सकेन । अनि सरकार परिवर्तनको बहानामा धेरै समय दलहरुबीच माथापच्छि चल्यो तर, दलीय सरकार बन्न सकेन । दलहरुबीचको असमझदारीको फलस्वरुप प्रधान न्यायधीश खिलराज रेग्मीको अध्यक्षतामा अन्तरिम चुनावी सरकार निर्माण हुन पुग्यो ।

यसर्थ, वैद्यहरुले भनेजस्तो फेरि त्यही विन्दुबाट राजनीतिक दलहरुबीच संविधानका अन्तर्वस्तुमा सहमति निर्माण गरेर मात्रै संविधानसभाको निर्वाचन गर्ने कुरा वस्तुतः संभव छैन । खासमा यहि राजनीतिक जटिलतालाई विधिवत रुपमा अन्त्य गर्नका लागि छिटोभन्दा छिटो एउटा जनताद्वारा चुनिएको वैधानिक निकाय जरुरी छ, त्यसको लागि चुनाव नै सर्वोत्तम विकल्प हो । अहिले मुलुक जनप्रतिनिधिबिहीन छ । तत्काल प्रतिनिधिमूलक संस्था नहुने हो भने राजनीतिको कमाण्ड अन्यत्रै मोडिने खतरा रहन्छ । यसैमा मोहन वैद्यहरुको फरक मत रहेको छ, जुन वस्तुगत देखिंदैन । यसर्थ, मोहन वैद्यहरुको असन्तुष्ट मोर्चाले मंसिर ४ गतेको निर्वाचन जसरी भए पनि विथोल्न हु“कार गरिरह“दा चार प्रमुख दलहरुलगायत अन्य राजनीतिक शक्तिहरु भने चुनावी स्पर्धामा उत्रिएका छन् । संविधानसभाको निर्वाचनका लागि १ सय २२ राजनीतिक दलहरुले निर्वाचन आयोगमा समानुपातिक तर्फको उम्मेदवारी सूचि दर्ता गराएकोले पनि चुनावप्रति सबै आतुुर रहेको देखिन्छ । मोहन वैद्यहरुले चुनावमा अर्गेल्याईं गर्नाले आफैंलाई अफ्ठेरो पर्नसक्छ ।

सहरका चोक, गल्ली देखि गाउ“घरका चौतारीहरुसम्म चुनावी चलहपहल सुरु हु“दै गर्दा स्वदेशमा रहेका तथा विदेशमा रहेका नेपालीहरुलाई दसैंको रन्कोले घर्लप्पै छोपेको छ । यसर्थ हाम्रा चोक, गल्लीहरुमा कि त चुनावी गफ हुन्छन्, कि त दसैंको कुरा नै भइरहेका छन् । घटस्थपनास“गै नेपालीहरुको घरआ“गनमा दसैं भित्रिसकेको छ । केहि दिनअघि मात्र करिब ५ लाख यात्रुहरुले दसैंका लागि काठमाडौं छाडेको समाचार आएको थियो । यो क्रम बढ्दो छ । मानिसहरु चाडपर्वको मानसिकतामा छन् । त्यसमा पनि दसैं नेपालीहरुले विशेष महत्वका साथ मनाउने पर्व हो । यसपालीको दसैं पनि अब चुनावमय नै हुने देखिन्छ ।

दसैंको धार्मिक प्रसङ्ग शक्ति पूजक परम्परास“ग सम्बन्धित छ । देवीले दानवको बध गरेको खुसीयाली होस् वा रामले रावणलाई हराएको प्रसङ्ग होस्, दसैंको सुरुवात त्यसै प्रसङ्गबाट भएको मानिन्छ । दसैंको व्याख्या आफ्नो आफ्नो होला तर यसको धार्मिक तथा शक्ति पूजक प्रसङ्ग जेजस्तो भए तापनि अहिले सामाजिक र सांस्कृतिक पाटोले दसैंलाई खर्लप्पै छोपेको छ । दसैं वर्षौंदेखि टाढा रहेका आफन्त जनहरुसँग भेटघाट गर्ने पर्व, वर्षौंदेखि टाढा रहेको साथीसंगी र दौंतरीहरुसित रमाइलो गर्ने पर्व, काम र मामका लागि विदेश पशेकाहरु स्वदेश फिर्ता हुने पर्व, अवसरको खोजीमा गाउँपाखा छाडेर शहर भित्रिएकाहरु गाउँघर फर्कने पर्व, केही हुनेखानेले वैभव देखाउने पर्व पनि, अनि नहुनेहरुले पनि जोरजम्मा गरी मिठोमसिनो खाने पर्व, सबै आफन्त तथा प्रियजनहरु जुटेर मीठोमसिनो खाने पर्वकै रुपमा यसलाई लिने गरिन्छ । र नै यसको सामाजिक महत्व पनि त्यत्तिकै छ ।

तथापि चाडपर्व, धर्म, संस्कृति र परम्पराको नाउ“मा हामीले पुराना रुढीवादी मान्यताहरुलाई पछ्याइरहेका छौं । हामीले धेरै चाडपर्वहरु मनाइरहंदा विगतमा परम्पराको नाममा चलिआएका कतिपय रुढीवादी तथा हिंश्रक मान्यताहरुलाई चटक्कै पन्छाएर त्यसको ठाउंमा नयां स्वस्थ चिन्तन जगाउन सकेका छैनौं । अर्कोतर्फ चाडपर्वलाई विगतमा भन्दा बढी भद्दा र विलासी बनाएर अनावश्यक रुपमा भड्किलो बनाइरहेका छौं । अझ समाजका मध्यम तथा उच्चमध्यम वर्गले चाडपर्वलाई आफ्नो वैभव प्रदर्शन गर्ने उत्सवको रुपमा लिंदा त्यसले नहुने निम्नवर्गका आम उपभोक्ताहरुलाई थप मार परिरहेको छ । उनीहरुले समाजमा हुनेखाने वर्गकै देखासिकी गर्ने गरिरहेका छन् र समाजले पनि चाडपर्वमा खुलेर खर्च नगर्ने वा खर्च गर्न नसक्ने वर्गलाई कमजोर र हेयको दृष्टिले हेर्ने गर्दा उनीहरुले रिनधन गरेरै भएपनि चाडपर्व मनाउनुपर्ने बाध्यता आइपरेको छ । यसले वास्तवमै गलत संस्कारको निर्माण गरिरहेको छ ।

यसले गर्दा चाडपर्वको समाजिक र सांस्कृतिक पक्ष ओझेलमा पर्ने र त्यसले अनावश्यक रुपमा भड्किलो संस्कृतिलाई चाडपर्वको पर्यायको रुपमा संरक्षित गर्ने विढंपना दिनानुदिन बढ्दै गइरहेको छ । यसले निश्चय पनि स्वस्थ चिन्तनलाई निषेध गर्दछ र हामीलाई फगत आडम्बरी मात्रै बनाउंछ । हामीले दसैंको मुखैमा आएर दसैंलाई कसरी स्वस्थ बनाउने भनेर सोच्नु जरुरी छ । दसैंको विशेषताको रुपमा खानपीनलाई विशेष महत्व दिइन्छ । दसैंमा बासी मासुको खपत बढी नै हुन्छ र मासुलाई साथी भन्दै मादकपदार्थको सेवनलाई पनि सहज रुपमा लिइन्छ । फलस्वरुप मादकपदार्थको खपत पनि बढी नै हुने गरेको छ । मासु र रक्सीमा रमाउने पुस्ता पनि नेपालमा ठूलै छ । त्यसो त दसैंको नाममा जुवातासको खाल पनि रामै्र जम्नेछ । विशेष गरी दसैंतिहारलाई  त जुवातास खेल्ने अवसरकै रुपमा लिनेहरुको संख्या पनि धेरै छ । समाजले पनि चाडपर्वमा जुवातास खेलेर गरिने ‘ट्याम पास’ लाई सहज रुपमा लिने गर्छ । त्यसो त अहिलेको नेपाली युवापुस्ता जानेर वा नजानेर धर्म, संस्कृति, संस्कार र परम्परा मान्ने नाममा पुरानो रुढीवादी मान्यतालाई बिरालो बांध्ने शैलीमा पछ्याउन अभ्यस्त छ भने अर्कोतर्फ आधुनिक बन्ने नाममा उत्तरआधुनिक पूंजीवादी सञ्जालमा जकडिन पुगेको छ । यसरी अनौठो खाले नवसंस्कार र नवसंस्कृतिको रुपमा ‘कोकाकोला कल्चर’ को जन्म भइरहेको छ ।

शब्दचित्रमा चुनाव र दसैं उस्तै लाग्छन् । दुवैले शक्तिको उपासनालाई जोड दिन्छन् । चुनाव पनि शक्तिको उपासना नै हो । यद्यपि चुनावले आम रुपमा नागरिकहरुको हक अधिकार स्थापित गर्नुपर्छ भन्ने सैद्धान्तिक मान्यता छ । जनताको सार्वभौम अधिकारको प्रयोग गर्ने थलो चुनाव हो । चुनावमार्फत नै आम नागरिकले आफूहरु वास्तविक रुपमा देशको नागरिक भएको गर्विलो महशुस गर्दछन् । जनताले आफ्नो हक, अधिकारस्थापित गर्नका लागि आफ्ना प्रतिनिधिहरुलाई चुन्छन् र ती प्रतिनिधिहरुले जनताको पक्षमा पहरेदारी गर्ने काम गर्दछन् । तथापि निर्वाचनको मुखमा जनताका दुःखलाई आफ्नै मान्ने नेताहरुले निर्वाचनपछि जनताको घरआ“गन चटक्कै भुलेको तीतो यथार्थ छ । अहिले चुनावको पूर्व सन्ध्यामा दसैं परेकोले दसैं चुनावी अभियानका लागि महत्वपूर्ण थलो बन्ने देखिन्छ । विरक्तिएका मनहरु सगोलमा बसेर धुंदै मिठोमसिनो खाने पर्व हो दसैं । देशमा लाहुरे बन्दै विदेश भित्रिनेहरु र अवसरको खोजीमा सहर पसेकाहरु गाउ“ भित्रिने पर्व हो दसैं । तर, त्यही दसैं अहिले पू“जीवादी बजारले निरन्तर रुपमा बलात्कृत हु“दै गइरहेको छ । यो फगत उपभोगको चाड बन्दैछ । यसपालीको दसैंलाई हामी जनसाधारणले गाउ“घरमा आउने जनप्रतिनिधिहरुस“ग आफ्ना कुरा सशक्तका साथ राख्ने अवसरको रुपमा प्रयोग गर्नुपर्छ । चुनावमा सा“च्चिकै जनताको शक्ति स्थापित गर्ने दिशामा लाग्नुपर्छ । दसैंको यहि शुभकामना !


मनिकर कार्की “निवर्तमान”
दैनिकपत्र दैनिकमा मिति २०७०।०६।२१ गते प्रकाशित

‘...खै के लेख्ने ?’

शनिबार त्यसै पनि विदाको दिन भएको हुनाले अलि फुर्सदको दिन मानिन्छ । शायद त्यसो भएरै होला शनिबार अरु दिनको तुलनामा अलि बढ्ता अल्छि पनि भईंदोरहेछ । त्यसो त पत्रिकामा काम गर्ने हामीहरुलाई त के को शनिबार, के को आइतबार, सधैं उस्तै । तैपनि अन्य दिनको तुलनामा शनिबार अलि होलो त हुन्छ नै । अनि शनिबारको रुटिन पनि अलि अल्छी पारकै बन्ने गरेको छ । तर, मेरो हकमा भने शनिबार अलि फरक हुन्छ । सोमबारे स्तम्भ ‘समायान्तर’को लागि शनिबार केही न केही कोर्नै पर्ने हुन्छ । शनिबार फुत्कियो भने लेख्ने समय व्यवस्थापन गर्न अलि कठिन पर्छ । नत्र सामान्य रुपमा केही दिन अघिदेखि नै विषयवस्तुको चयन हुन्छ । तर, यसपटक भने पूराका पूरा खाली भइयो । फेरि यो स्तम्भ लेखन पनि कहिले काहीँ त झन्झटिलो पनि हुने रहेछ । विषयवस्तु पनि नफुर्ने र फुरिहाले पनि कति लेख्ने ? भन्ने पनि पर्ने रहेछ । आज शनिबार मलाई त्यस्तै भयो ।

केही दिनदेखिको कार्य व्यस्तताले पछिल्लो राजनीतिक घटनाक्रमलाई पनि मसिनो तरिकाले नियाल्न नपाएको र फेरि जहिल्यै पनि त्यही असन्तुष्टिको कुरा मात्रै कति गर्ने ? कति लेख्ने ? भनेर यसपटकको समयान्तरबाट विदा लिने पो हो कि भनेर सोच्दै थिएँ । त्यत्तिकैमा फेसबुक एकाउन्टमा स्टाटस ठोकिदिए“, – ‘लेख्नुपर्ने तर विषयवस्तु नै फुरेन......खै के लेख्ने हो ?’ स्टाटस पोष्ट हुन नपाउ“दै एउटा अत्यन्तै चिरपरिचित एवं सम्मानित एकाउन्टबाट सुझाव आइहाल्यो कि त्यो स्टाटस नै आफैंमा लेख्ने विषय बन्नसक्छ । अरे मेरो त्यसतर्फ त ध्यान भएकै रहेनछ । अग्रज लेखक गुरुदत्त ज्ञवालीले त्यही कुरा लेखेर मेरो चुनावी चक्करले रन्किएको मुलुकको राजनीति जस्तै अन्यौलग्रस्त बनेको मस्तिष्कलाई स्ट्राइक गरिहाल्यो ।

सोचें यसैलाई शीर्षक किन नबनाउ“ । र म शीर्षकको गहिराई तर्फ आकर्षित भए“ र आजको यस समयान्तरमा त्यही ‘के लेख्ने’ भन्ने विषयलाई नै चिरफार गर्ने निश्चय गरेर हातका औंलाहरु कम्प्यूटरको किबोर्डमा नचाए“ । वास्तवमा के लेख्ने भन्ने विषय नै यति ठूलो रहेछ कि त्यसमा धेरै कुरा अटाउने रहेछ । मैले फ्यास्स स्टाटस त लेखिदिए“ । तर, म आफैं पनि त्यसको गहिराईमा पुग्न सकेको रहेनछु । आखिर किन लेखिन्छ ? के लेखिन्छ ? भन्ने कुरा पनि त लेखनको विषयवस्तु नै हो नि । त्यसमाथि हाम्रोजस्तो केही नौलो प्रायोग गर्दै गरेको, केही सिक्दै गरेको, केही परिवर्तन हुँदै गरेको, केही अन्यौलग्रस्त बन्दै गएको संक्रमणकालमा ।

त्यसो त संक्रमणकाल यस्तो अवस्था हो जुन अवस्थामा संभावनाहरु पनि चुलिएका हुन्छन् र चुनौतिहरु पनि अजङ्गले तेर्सिएका हुन्छन् । अनि त्यही संभावनाको फुर्को समातेर चुनौतिका पहाड चढिरहेका हाम्रा लागि हरेक विषयवस्तुहरु अवसर र चुनौति हुन् । अनि यस्तो अवसर र चुनौतिको महासंग्राममा लेख्ने, पढ्ने, बुझ्ने विषयवस्तु त झन् बग्रेल्ती हुने नै भए । यस्तो अवसरै अवसर हु“दा पनि मैले लेख्ने विषयवस्तु फेला नपारेको देख्दा मैले आफ्नै ज्ञानचक्षुलाई हकारेँ । अनि मेरो ज्ञानचक्षुले किन यी बग्रेल्ती विषयवस्तुहरुलाई देखेन, स्पर्श गर्न सकेन भनेर ठुस्सिंदै, आफैंलाई प्रश्न गर्दै यो आलेख तयार पारेँ ।

एउटा युगान्तकारी परिवर्तनतर्फ अग्रसर भएको मुलुकमा लेख्ने, पढ्ने अनि बुझ्ने विषयवस्तुहरु अनगिन्ती छन् । तर हामीले त्यसलाई गम्भीर तरिकाले अझै बुझेकै रहेनछौं । त्यसो त यो मुलुकमा कुनै अवसर नै छैन भनेर दैनिक पन्ध्र सय भन्दा बढी होनाहार नेपाली युवाहरु विदेशी भूमिमा रगत, पसिना बिक्री गर्न गइरहेका छन् । र, प्रतिफलको रुपमा आफैंलाई काठको बाकसमा पोको पारी दैनिक २÷४ को संख्यामा फर्किरहेका छन् । मेरो माथिको स्टाटसमा कमेन्ट गर्दै रोजगारीका लागि कतारमा गएका एकजना मित्रले ‘कतारको बारेमा लेखौं न’ भनेर सुझाएका थिए । शायद उनले मैले लेख्ने विषय नपाएको तर विदेशी भूमिमा नेपालीहरुले पाएको दुःख, कष्ट, पीडा र दर्द नदेख्ने भन्दै मलाई नै कटाक्ष हानेका हुन् झैं लाग्यो । अनि मैले आफैंलाई नियाल्ने चेष्टा पनि गरें ।

आखिर लेखिनै रहिएको छ । खै हामीले निरन्तर लेखेर के भयो ? हामीले कहिल्यै त्यता ध्यान दिएनौं । हामीले लेख्न त लेख्यौं । तर त्यसले समाजको रुपान्तरणका लागि सहयोग ग¥यो कि गरेन ? हामीले लेखेका कुराहरु कत्तिको स्थापित भए वा भएनन् ? त्यतातिर कहिल्यै ध्यान दिएनौं । हामीले केवल आफ्नै लागि लेख्यौं वा समाज, देश र जनताका लागि ? अहिले मलाई हामी लेखकहरुले यो प्रश्नलाई गम्भीर भएर सोच्ने बेला पनि आएको हो कि भन्ने लागिरहेको छ ।

राजनीतिको कुरा लेख्यो धेरैले बारम्बार सोध्ने एउटै प्रश्नले दिमाग रिंग्याउ“छ, ‘के सा“च्चिकै चुनाव हुन्छ त ?’ आर्थिक कुरा लेख्न खोज्यो, एउटै कुरा आउ“छ, –‘यो देश बनाउने कसैको भिजन नै छैन’ । अरे भाइ ! त्यो भन्नेले नै सबै धानिदिए जस्तो । युवाहरुको कुरा ग¥यो, एउटै उत्तर आउ“छ, –‘देशमा अवसर नै छैन’ । राज्य संयन्त्र हे¥यो, भ्रष्टाचारमा लिप्त छ । शिक्षाको कुरा ग¥यो, ‘व्यवहारिक नै छैन’ । अखबारको कुरा ग¥यो सबैभन्दा बढी ‘नकारात्मक सामग्री’ नै बढी बिकाउ हुन्छ । त्यही घरेलु हिंसा, बलात्कारका समाचारहरुले पाना भरिएका छन् । शायद हामीले आफ्ना रचनाहरुमा विकल्प प्रस्तुत गर्न सकेनौं र विस्तारै समाज नै विकल्पबिहीन झैं बन्न पुग्यो । जब विषवस्तुको गहिराई नाप्न सकिन्न, तब कुनै विकल्प सुझाउन सकिँदैन । हामीले पनि विगतमा शायद त्यसै ग¥यौं, समाजलाई उपयोगी हुने मुलुकको परिवर्तनको प्रवाहलाई सहि गन्तब्यमा पु¥याउने विकल्पहरु दिन सकेनौं त्यसैले अहिले विषयवस्तुको खडेरीको महशुस भएको छ । समाजले, राष्ट्रले रचनात्मकता गुमाउ“दै गएको छ । हामीमा नकारात्मक प्रवृत्ति नै हावी भएको छ ।

केही दिन अघिको कुरा हो । यसै अखबारद्वारा प्रगतिशील लेखक संघ, रुपन्देहीको छैटौं जिल्ला सम्मेलनबाट नवनिर्वाचित कार्यसमितिलाई सम्मान गर्ने कार्यक्रम आयोजना गरिएको थियो । उक्त कार्यक्रममा मैले पछिल्लो समयमा मिडियामा आएका लेख रचनाको प्रकृति प्रवृत्तिको बारेमा छोटो चर्चा गरेको थिए“, कि अहिले आएका समष्टिगत आलेख, तथा विचारहरुलाई हेर्दा तिनलाई दुईवटा श्रेणीमा विभाजन गर्न सकिन्छ । तिनीहरु कि त असाध्यै सतहि भएर आएका हुन्छन् कि त सिद्धान्त र दर्शनको नाउ“मा असाध्यै क्लिष्ट हुन्छन् । पहिलो प्रकारको आलेख तथा विचारले खासमा सतही ज्ञान दिन्छ । व्यक्तिलाई कुनै चीज र घटनाको सहज धारणा निर्माण गर्न सहयोग गर्छ र तर त्यसले समस्याको पहिचान गरी त्यसको दिर्घकालीन समाधानको उपाय सुझाउ“दैन । त्यसमा बजारमा चलेका हल्ला र छिटो बिकाउ हुने सामग्रीहरु नै बढी हुन्छन् । अन्तत्वगत्वा त्यस प्रकारका विचारले सतहमै रमाउने माहौलमात्र सिर्जना गर्छ किन्तु कुनै चिज र घटनाको गहिराईमा गएर त्यसको अन्तरसम्बन्ध निर्माण गर्न सक्तैन ।

त्यसैगरी अर्कोथरी आलेख, रचना वा विचारले भने सम्पूर्ण चिज र घटनालाई ‘सिद्धान्तको पोथ्रा’मा लगेर टुंग्याइदिन्छ । यहा“नेर कमरेड मदन भण्डारीको शब्द सापटी लिंदा त्यस किसिमका विचारहरुले केवल ‘सिद्धान्तका लागि जीवन’ बनाइदिन्छ । वास्तवमा सिद्धान्त त जीवनका लागि हुनुपर्ने हो । तर, त्यस किसिमको विचारले ‘सिद्धान्तका लागि जीवन’को मान्यतालाई स्थापित गरिदिएको हुन्छ । यसरी यी दुई प्रकारका विचार र दृष्टिकोणको बीचबाट दाया“बाया“ गर्दै हिंड्नु नै ‘जीवनका लागि सिद्धान्त’को आदर्श हो । तर, लेखकहरुले त्यसतर्फ ध्यान दिएको देखिँदैन । हामीले कि त आफ्नै आग्रह लेख्यौं कि पूर्वाग्रही भावनाले ओतप्रोत भएरै लेख्यौं । कहिल्यै समाज, पात्र र प्रवृत्तिको वस्तुनिष्ठ समीक्षक भएर लेखेनौं । शायद त्यसैले समाज नकारात्मकतातिर गयो ।

लेख्ने सवालमा विषयवस्तुहरु बग्रेल्ती छन् । यद्यपि अहिलेको संक्रमणकाल र परिवर्तनको संघारमा उभिएका हमीहरुलाई छुने विषय अर्थराजनीति, सामाजिक रुपान्तरण, हकअधिकारका कुरा नै हुन् । यी विषयमा धेरैले धेरै कलम चलाईसकेका छन् र अझै चलाउनेछन् । तर, किन दैनिक लेखिन लाखौं शब्दहरुले कसैलाई छोएको छैन ? किन दैनिक रुपमा सृजना हुने लाखौं विचारहरुले कुनै निकास दिन सकेको छैन ? के हामी सबैले गलत विचार प्रवाह गरेरै त्यस्तो भएको त होइन ? अथवा हामीले गहिराईमा गएर लेख्नै सकेनौं ? अथवा हाम्रो विचार र बोलीको कुनै प्रवाह छैन ? कुनै अर्थ छैन ? त्यसो भए हामी किन मथिङ्गल खियाएर लेखिरहेका छौं ? किन कपाल दुखाइरहेका छौं ? खासमा हामी लेखक वा बुद्धिजीवी जो भन्छौं, समाजको लागि, देशका लागि हाम्रो भूमिका के हुने यो कुरा स्पष्ट हुनुपर्छ । तबमात्र हामीले केही योगदान दिएको ठहर्छ । हामी आफ्नो भूमिकामा नै स्पष्ट भएनौं भने हामीले दिएका खुराकहरु केवल सतही बन्न पुग्दछन् ।

हो, अब हामीले वस्तुनिष्ठ भएर लेख्ने बेला आएको छ । हामीले अब सिद्धान्त दर्शनका नाउ“मा जीवन अर्पण गर्ने खालका सामग्री पस्किने होइन सिद्धान्तहरुलाई जीवनपयोगी बनाउने सरल ‘टिप्स’ दिन सक्नुपर्छ । लेखकले कुनै कुरा, मुद्दा वा विषयवस्तुको उठान गर्दा त्यसलाई सरल बनाउने हो झन् भन्दा झन् जटिल होइन । विषयवस्तुहरुको सरलीकरणमै त आकर्षण पनि हुन्छ । त्यसो भए समाजलाई उपयोगी हुने व्यवहारिक प्रयोगलाई पनि ध्यान दिनुप¥यो ।

लौ त, यसपालीको समयान्तरमा यस्तै कुरा लेखियो । समयान्तरका लागि लेख्ने विषयवस्तु सुझाउनुहुने अग्रज गुरुदत्त ज्ञवालीलाई साधुवाद ! आगे अर्को पटक ।

मनिकर कार्की ‘निवर्तमान’
Published on Dainikpatra Daily 2070.06.14

विकास बहसको डिस्कोर्स

२००७ सालको राजनीतिक परिवर्तनलाई आधुनिक नेपालको सुरुवात मान्ने हो भने आधुनिक नेपालको नक्साङ्कन भएको पनि अहिले छ दसकभन्दा बढी भइसकेको छ । इतिहासको कालखण्डमा छ दसकको समय आफैंमा छोटा अवधि होइन । यो आधा शताब्दी भन्दा लामो समय हो । कुनै पनि मुलुकलाई आफ्नो हैसियत प्रमाणित गर्न लाग्ने समय बढीमा आधा शताब्दी नै हो । नत्र दुई या तीन दसकमै आर्थिक समृद्धिको सवालमा देशहरु धेरै माथि पुगिसकेका छन् । हाम्रै आ“खा अगाडि कोरिया, मलेसिया, इन्डोनेसिया लगायतका देशहरुले आर्थिक समृद्धिका चुचुरामाथि पुगिसकेका छन् । उनीहरु अहिले कर्पोरेट संसारकै नया“ महत्वपूर्ण केन्द्र बन्दैछन् । त्यसो भए आधुनिक नेपालले पनि झण्डै त्यत्तिकै समयसीमा पार गरिसक्दा पनि किन नेपालको आर्थिक विकास हुन सकेन ? इतिहासको कुरा गर्ने हो भने पनि मध्यकालतिर नेपाल एशियाको लागि एउटा महत्वपूर्ण व्यापारिक केन्द्र थियो भनिन्छ ।

मध्यकालतिर प्रयोगमा आएको दक्षिण एशियाकै महत्वपूर्ण व्यापारिक मार्ग सिल्क रोड नेपाल हु“दै जानुले पनि त्यसबेला नेपाल व्यापारिक मार्ग थियो भनेर अनुमान लगाउन सकिन्छ । त्यसैगरी काठमाडौंका रैथाने नेवारहरु पहिलेदेखि नै तिब्बतस“ग व्यापार गर्दथे भनेर इतिहासमा पढिएकै हो । खासमा भन्ने हो भने त्यही व्यापारिक महत्वको सहर भएको हुनाले पृथ्वीनारायण शाहले काठमाडौं उपत्यकामा आ“खा लगाएका थिए । पछि उनको राज्य विस्तारको महत्वकांक्षा बढ्दै गयो र उनले अन्य छिमेकी राज्यहरुलाई साम, दाम, दण्ड र भेदको नीति अख्तियार गरेर आफ्नो गोरखा राज्यमा गाभ्दै गए । तर, उनको राज्य विस्तारको अभियानलाई पछि इतिहासकारहरुले नेपालको एकीकरणको जामा भिराइदिए, र उनी राष्ट्र निर्माता कहलिए । यो बहसको अलग पाटो हो । यद्यपि उनको राज्य विस्तारको मुख्य उद्देश्य धेरै स्रोत र साधनहरु बटुल्नु नै थियो ।

तर, यस आलेखमा पृथ्वीनारायण शाहलाई जोड्नुको तात्पर्य भनेको त्यसबेला काठमाडौं उपत्यकाको आयश्रोत नै हो भन्ने पुष्टि गर्नुमात्रै हो । त्यसपछि पनि नेपालबाट मध्यकालमा धेरै तामा, फलामलगायतका धातुहरु, जडिबुटी र खाद्यान्नसम्म निर्यात हुने गर्दथ्यो भनेर हामीले इतिहासमा पढ्दै आएका छौं । इतिहासमा वैदेशिक व्यापारबाट मनग्य आम्दानी गर्न सक्ने नेपाल किन आधुनिक कालखण्डमा आएपछि एकदमै निम्छरो र परनिर्भर हुन पुग्यो ? अब नेपालको विकासको कुरा गर्दैगर्दा बहसको डाइनामिक्सलाई त्यतातिर मोड्नुपर्ने देखिन्छ । सातसालको परिवर्तन पश्चात् नेपालमा सरकारले वार्षिक बजेट प्रस्तुत गर्न सुरु ग¥यो भने त्यसयतादेखि मुलुकको आर्थिक विकासका लागि मध्यकालीन योजनाको रुपमा पञ्च वर्षीय योजनाको पनि सुरुवात भयो । तर पनि अपेक्षित रुपमा विकासको गति अघि बढ्न सकेन ।

००७ सालको परिवर्तनलाई एउटा प्रस्थान विन्दु गएको झण्डै सात दसकमा नेपालको आर्थिक विकासले जति फड्को मार्नुपर्ने हो, त्यसो हुन सकेको देखि“दैन । हरेक राजनीतिक परिघटनाले कुनै न कुनै रुपमा मुलुकको अर्थराजनीतिलाई चलायमान बनाएका हुन्छन्, छन् । तथापि राजनीतिक परिवर्तनको विगतको छ दसकको अवधिमा जनताको आर्थिक समृद्धिको चाहना भने पूरा हुन सकेको छैन । जनताको जीवनस्तर माथि उठ्न सकेको छैन । जहिल्यै पनि आर्थिक समृद्धिका कुरा राजनीति गर्नेको मागिखाने भा“डो बन्न पुगेको छ र जनतालाई राजनीतिज्ञहरुले जहिल्यै पनि सपनाको खेती मात्रै गरिदिएका छन् ।

अझ् दुर्भाग्यको कुरा त अहिलेसम्म मुलुकको आर्थिक विकास किन हुन सकेन भनेर आधिकारिक अध्ययन, अनुसन्धान गर्ने न त कुनै निकाय छ, न त यसमा वस्तुनिष्ठ तरिकाले कसैले यसको कारण खोज्ने लेठो नै गरेका छन् । विकासको सवालमा नेपालमा कहिल्यै पनि एउटा समष्टिगत दृष्टिकोणको निर्माण हुन सकेन र हामीले खाली एकले अर्कोलाई गाली गरेरै समय बिताइरहेका छौं । राजनीतिक संस्कारको कुरा गर्दा त दलहरुको चुनावी एजेण्डामा पनि अब प्रतिपक्षी दलको गल्ती र कमजोरीको फेहरिस्त मात्रै प्रस्तुत भयो भने पनि आश्चर्य नमाने हुन्छ, किनकि अहिले दलहरुबीचको असन्तुष्टि र एकले अर्कोलाई हिलो छ्याप्ने काममा नेपाली नेताहरुले कीर्तिमान नै हासिल गरिसकेका छन् । यसको अर्थ हो नेपाली राजनीतिले रचनात्मकता गुमाउ“दै जानु, जसले गर्दा बहसलाई केवल गाली र तुष्टिका लागि गरिने कोठेगफमै सीमित तुल्याइदिएको छ ।

त्यसो त समृद्ध मुलुकका देशका राजनीतिक दलहरुभित्र मुलुकको आर्थिक विकास र रुपान्तरणका लागि सार्वजनिक बहस गर्ने विभाग नै निर्माण भएका हुन्छन् । उनीहरुले चुनावमा कस्तो एजेण्डा लैजाने भन्ने विषयमा वर्षौं पहिलेदेखि गृहकार्य गरेका हुन्छन् । तर, नेपालका राजनीतिक शक्तिहरुभित्र कुनै आर्थिक विभाग छैनन् । भएकाहरुको हालत पनि नाजुक छ । दलहरुको आर्थिक विभागले फगत चन्दा संकलन गर्ने काम बाहेक केही गर्दैन । अनि नेपालको विकासका लागि थालनी गर्नुपर्ने वैचारिक बहस र आर्थिक विकासको लागि अपनाउनुपर्ने मोडेलको बारेमा सार्थक बहसको डिस्कोर्स नै निर्माण हुन नसक्नुले नै नेपालको विकास दुर्गतिको अवस्थामा पुगेको हो ।

केही महिनाअघि एउटा औपचारिक कार्यक्रमलाई सम्बोधन गर्ने क्रममा तत्कालीन प्रधानमन्त्री एवं एकीकृत माओवादी नेता डा. बाबुराम भट्टराईले नेपालको विकासको अवस्थाको बारेमा सटिक टिप्पणी गरेका थिए । उनले नेपालको विकासको टिठलाग्दो अवस्थालाई व्यंग्य गर्दै भनेका थिए, ‘हालसम्मको विकास प्रक्रिया फाटेको कोट टालेको जस्तो मात्रै भएको छ । त्यसलाई तोडेर अघि नबढेसम्म केही हु“दैन ।’ त्यसैगरी उनले यदि सा“च्चिकै हामीले मुलुकको आर्थिक विकास गर्ने हो भने कुनै न कुनै विकासको मोडेललाई आत्मसात गरेर अघि बढ्नुको विकल्प नरहेको टिप्पणी पनि गरेका थिए । विश्वमा चलनचल्तीमा रहेका पू“जीवादी, कम्युनिष्ट र तानाशाही मोडेलहरु मध्ये कुनै एकलाई पनि दरिलो तरिकाले आत्मसात गरेर अघि बढ्न नसक्दा मुलुकको विकासले फड्को मार्न नसकेको उनको तर्क थियो । उनको उक्त भनाइलाई आधार लि“दा फेरि पनि विकासको लागि चलनचल्तीमा रहेका विकासका मोडलहरुमध्ये नेपालको लागि कुन उपयुक्त हुन्छ ? भन्ने सवालमा पनि सार्थक बहस हुन सकेको छैन ।

आर्थिक समृद्धिको कुरामा नेपालका चलनचल्तीमा रहेका राजनीतिक दलहरुस“ग कुनै प्रकारको दूरगामी भिजन नै छैन । विकास, समृद्धि र आर्थिक रुपान्तरणको सवालमा बेलाबखत एकीकृत माओवादीले कुरा उठाउने गरेको छ । त्यसो त माओवादी अध्यक्ष प्रचण्डको सरकार बनेको बेलामा मुलुकलाई अबको ४० वर्षमा विकसित राष्ट्रमा पु¥याउने महत्वकांक्षी योजना सार्वजनिक भएको थियो । प्रचण्डकै सरकारको पालामा अर्थमन्त्री भएका डा. बाबुराम भट्टराईले पनि १० वर्षमा १० हजार मेगावाट विजुली उत्पादन गरी आर्थिक समृद्धि हासिल गर्ने लक्ष्य निर्धारण गरेका थिए । तर, त्यसयता नेपालका नदीनालाहरुमा थुप्रै पानी बगिसकेको छ । राजनीतिक दुराग्रहकै आधारमा एउटा पार्टीले ल्याएको योजनालाई खिसिटिउरीको शैलीमा व्यंग्य गर्ने हाम्रो जस्तो भुरे, टाकुरे, टुक्रे र खुद्रे चिन्तनले मुलुकको आर्थिक रुपान्तरणको परिकल्पना साकार तुल्याउन सक्तैन ।

विकास हुन नसक्नुको अर्को पक्ष भनेको विकासको सवालमा आम रुपमा निर्माण भएको खुद्रे र टुक्रे चिन्तन पनि हो । हामीले विकासको कुरा गर्दा ‘म’लाई केन्द्रमा राखेर मात्र तर्क गर्ने गरेका छौं । हामी के चाहन्छौं भने आफ्नो टोल, बस्ती, नगर र जिल्ला सम्पूर्ण रुपले भरिपूर्ण र सम्पन्न होस्, बा“की भाडमै जाओस् । हामीले कहिल्यै पनि विकासको सवालमा समष्टिगत दृष्टिकोण र समग्र विकासको परिकल्पना गरेकै छैनौं । एउटा नेताले फगत आफ्नो जिल्ला अथवा निर्वाचन क्षेत्रमा मात्र कसरी बढीभन्दा बढी बजेट पार्न सकिन्छ, त्यसमै ध्यान केन्द्रीत गरेको हुन्छ । केही समयअघि गएको आर्थिक वर्षमा सबैभन्दा बढी पुल पूर्वमन्त्री विजय कुमार गच्छदारको जिल्लामा बनेको भनेर समाचार आएको थियो, जुनबेला उनी गृहमन्त्री थिए । यसरी प्रभावशाली नेताहरुले आफ्नो क्षेत्रमा अनावश्यक बजेट लैजाने र बा“कीलाई उपेक्ष ागर्ने चिन्तनका कारण पनि मुलुकको समग्र विकासमा अवरोध उत्पन्न भएको हो । अनि मुलुकको आर्थिक विकासको योजना बनाउने योजना आयोग फगत कर्मचारीहरुका लागि जागिर खाने थलो बनिदि“दा मुलुकको समग्र विकास र आर्थिक रुपान्तरणको सवालमा कुनै ठोस दृष्टिकोण र योजना निर्माण हुन सकेन । र, हामी त्यसैको परिणति भोगिरहेका छौं ।

निश्चय पनि अब विकासको गति पकडिन विकासका चर्चित मध्ये कुनै एक मोडेल अनुसार अघि बढ्नुको विकल्प देखिंदैन । त्यसो त नेपालको अािर्थक, सामाजिक, सांस्कृतिक, भौगोलिक, राजनीतिक वस्तुस्थितिलाई आत्मसात गर्दै उपलब्ध मोडेलहरुलाई हामीले आफ्नो बनाउन सक्नुपर्छ । यसका लागि सबैभन्दा पहिले नेपालको समष्टिगत विकासको सवालमा प्राज्ञिक, सामाजिक र राजनीतिक बहसको डिस्कोर्स निर्माण गरिनुपर्छ । जबसम्म विकाससम्बन्धी बहसलाई घनिभूत बनाईंदैन, तबसम्म हामीले कस्तो प्रकारको विकासको मोडेल अख्तियार गर्ने भन्ने कुराको छिनोफानो हुन सक्दैन र विकासको कुरा सधैं ओझेलमै पर्छ ।

यसै विषयवस्तुलाई उजागर गर्दै कान्तिपुरमा अच्युत वाग्लेले विकाससम्बन्धी बहसलाई घनिभूत बनाउनुपर्ने तर्क प्रस्तुत गरेका थिए । यद्यपि उनको कतिपय दृष्टिकोण र उनले प्रस्तुत गरेको बौद्धिक र निजीकरणतिरको जोडमा सहमति जनाउन नसकिएला, तर पनि मुलुकको आर्थिक समृद्धिका लागि कुनै न कुनै रुपबाट आर्थिक विकासका मोडेलहरुमा घनिभूत बहस हुनुपर्छ भन्ने कुरा जुन गरेका छन्, त्यो एकदमै सहि चिन्तन हो भन्ने लाग्छ । अब नेपालको आर्थिक विकासका लागि विद्यमान संरचनागत परिवर्तनलाई विशेष ध्यान दिनुपर्ने आवश्यकता खड्किसकेको छ । नेपालले अहिलेसम्म कुनैपनि विकासको मोडेल अपनाउन नसक्दा मुलुकको आर्थिक विकास ‘कुवाको भ्यागुताको उफ्राइ’ जस्तो बन्न पुगेको छ । पारम्परिक कृषिमा आधारित अर्थतन्त्रले होइन आधुनिक कृषि, पर्यटन, उद्योगमा आधारित अर्थतन्त्रले मात्र आर्थिक विकास संभव छ । जसका लागि शिक्षा, स्वास्थ्य, जलविद्युत, खानेपानी, सडक, संचारजस्ता अत्यावश्यक विकासका पूर्वाधारहरुको निर्माणमा व्यापक लगानी र जनपरिचालन गर्दै व्यापक मात्रामा रोजगारीका अवसरहरु सृजना गरेर विदेशिने जनशक्तिलाई स्वदेशमै खपत गर्नसक्नुपर्छ । नत्र नेपालको विकासको कुरा पनि उही ‘माछो माछो, भ्यागुतो’ नै हुनेछ ।

मनिकर कार्की “निवर्तमान”
Published on Dainikpatra Daily

गुणस्तरीय शिक्षाका आधारहरु

मनिकर कार्की “निवर्तमान” विगतमा जस्तै यसवर्ष पनि माध्यामिक शिक्षा परीक्षाको परीक्षाफल प्रकाशित भएको छ । प्रवेशिकाबाट माध्यामिक शिक्षा परी...