गरिखाने हातहरुलाई सलाम – २

(गताङ्कबाट बा“की) कारागार भन्नेबित्तीकै अ“ध्यारो, निर्जन ठाउ“को सम्झना आउ“छ । तर, गुल्मी कारागारभित्रको दृष्यले जोकोहीलाई पनि एकछिन सोच्न बाध्य बनाउ“छ कि यस्तो पनि कारागार हुनसक्छ ? मलाई पनि कारागारभित्रका सबैजसो कैदी बन्दीहरु कुनै न कुनै काममा लागेको देख्दा चालू अवस्थामा रहेको कुनै कारखानामा छिरेको अनुभूति भयो । सानाठूला अपराध गरेका अथवा कतिपय अपराधको उद्योगमा परेका र पारिएका कैदी बन्दीहरुको उद्यमशीलताले जोकोहीलाई प्रभावित पार्छ नै । म पनि कैदीबन्दीहरुको उद्यमशीलताबाट प्रभावित भए“ । कारागारभित्र सञ्चालित बा“सको मुढा बुन्ने, ढाकाका गलबन्दी तथा पछ्यौरा बुन्ने, कपडा बुन्ने तथा सिलाउने, च्याउ खेती, सुईंटर बुन्ने, टोपी बुन्ने लगायतका हाते उद्योग र थोरै जग्गामा पनि तरकारीका बेर्ना उमारेको देख्दा उद्यमशील हातहरुलाई कारागारका जञ्जीरले पनि छेक्न सक्दोरहेनछ भन्ने आभास भयो ।

आफ्नो कृषि कर्मबाट उत्साहित हु“दै एकजना बाले सुनाए, ‘२० हजारको बेर्ना बेचिसकें, अब त्यस्तै १६ हजार जतिको बा“की छ ।’ यसैबीच कुनै अन्तर्राष्ट्रिय गैरसरकारी संस्थामा कार्यरत न्यूजिल्याण्डका एक विदेशी नागरिक त्यहा“ आएर दुईवटा मुढा किनेर लगे । उनी भन्दै थिए, ‘यो जेल कम र मनोरञ्जनस्थल बढी देखिन्छ । मानिसहरु विदा मनाउनका लागि भित्र आएजस्ता । मेरो अनुभवमा विदेशमा यस्तो देखिंदैन । यो नेपालमा मात्र हो ।’ हो, ती न्यूजिल्याण्डका नागरिकले भनेजस्तो गुल्मी कारागारको दृष्यले कारागारलाई ‘सुधार गृह’ बनाउनुपर्ने भनाईलाई गुल्मी कारागारले सा“च्चिकै कार्यान्वयन गरेको महशुस भयो ।

त्यही तम्घासकै बसपार्क छेउमा बसेर चुरोटको धु“वा उडाउ“दै गफ्फिरहेका युवा, अनि कुनै होटलको बाहिर क्यारेमको गोटी खेल्दै छिल्लिरहेका युवाहरु, मुलुकमा बढ्दो बेरोजगारीस“गै कुनै संभावना नदेखी रगत पसिना चुहाउन विदेशी भूमिमा जान हातमा पासपोर्ट लिएर सहरबजारदेखि गाउ“घरसम्म पुगेका मेनपावरवाला तथा तिनका एजेण्टहरुस“ग हात जोड्न पुगेका आम नेपाली युवा पंक्तिलाई गुल्मी कारागारको उद्यमशीलताले गिज्याइरहे झैं लाग्यो । आखिर मन भए धन आर्जन गर्न गाहारो रहेनछ । सीप र साधन भन्ने कुरा त आर्जन गर्ने न हो । गुल्मी कारागारले दिएको शिक्षा यही हो ।

कारागारको जीवन्त अवलोकनपछि भेट्नका लागि कुरिरहेका अर्खलेका मित्र पिताम्बर खनाल र भाइ ऋषि खनालस“ग छोटो भलाकुसारीपछि म सबैस“ग विदा भएर अगाडि बढ्ने भए“ । अबको यात्रा भने नितान्त एक्लो हुने भयो । रेसुङ्गाको फेदीहु“दै तेर्सिएको घुर्माइलो पिच सडकमा हुईकिंदा निकै रमाइलो अनुभूति भयो । केहीबेर अघिसम्म पहाडका खाल्टा, ढुंगा, गेग्रयान छल्दै धीमा गतिमा गुड्नुपर्ने बाध्यता अब थिएन । स्वभावैले मोटरसाइकलको गति बढेकै थियो । गौंडाकोटबाट डा“डैडा“डा पृष्ठभूमिमा डुब्न लागेको रातो घामलाई पच्छ्याउ“दै खाली सडकमा यात्रा गर्दा मन निकै रोमाञ्चित त छ“दैथियो । त्यसमाथि विगतका दृष्यहरु एकएक गर्दै मानसपटलमा सिनेमाका दृष्यहरुझैं आइरहेका थिए । करिब एक घण्टाको यात्रापछि बलेटक्सार पुग्दा सा“झ झमक्कै परेको थियो ।

गोधुली सा“झको चीसो सिरेटो अनि मोटरसाइकलको दुत्ततर यात्राले शरीर कठ्यांग्रिएकै त होइन तर चिसोपना बढी नै अनुभूूति भएको थियो । यात्राको थकान र सा“झको सिरेटोले चिसिएको शरीरमा बुटवलको एक उच्च माविमा प्राध्यापनरत सहकर्मी मित्र मिनाक्षी न्यौपानेको न्यानो आतिथ्यता र तातो चियाको चुस्कीस“गै केहीबेर गफ चल्यो । चियाले थकान र चिसोले चूर भएको शरीर रिचार्ज भएको अनुभूति भयो । मिनाक्षीका बुबा भोजराज न्यौपानेस“ग पनि केहीबेर भलाकुसारी भयो । उनले विगत झण्डै ३० वर्षदेखिको बलेटक्सारको आर्थिक तथा सामाजिक विकासको फेहरिस्त नै प्रस्तुत गरे । त्यसपछि त्यहा“बाट म छुट्टिए“ र बासको व्यवस्थापनमा लागें । बासको प्रबन्ध गर्ने क्रममा मित्र सन्तोष पौड्याल र रामजी ज्ञवालीले निकै सहयोग गरे । उनीहरुले टेलिफोनबाट त्यहींका एक स्थानीय व्यवसायी कमल श्रेष्ठलाई बासको प्रबन्ध गरिदिन भने । कमलजीले निकै आत्मीयताका साथ सहयोग गरे । गुल्मीको बलेटक्सार वरिपरीको क्षेत्र मौसमी तथा बेमौसमी तरकारी खेती, अदुवा, सुन्तला तथा कफिको लागि प्रख्यात नै रहेछ ।

भोलिपल्ट बिहानको चियास“गै म खज्र्याङ–चिदिकातर्फ लागें । पहाडी कच्ची र धुलो बाटो भइकन पनि यो बाटोमा यात्रा गर्न त्यत्ति कठिनाइ भएन । बाटो सजिलो नै रहेछ । करिब आधाघण्टाको यात्रापछि म गुल्मी र अर्घाखा“चीको सिमाना खज्र्याङ पुगें । त्यतिबेलासम्म खज्याङले आफूलाई भुईंकुहिरोको गर्भमै लुकाएको थियो । खज्र्याङ झर्नुको मेरो उद्देश्य बुटवलका केही व्यवसायी साथीहरुले भर्खरै सुरु गरेको नया“ काम हेर्नु थियो । बुटवलमा कम्प्यूटर व्यवसाय गरिरहेका पुरुषोत्तम अर्याल, लक्ष्मण अर्याल तथा रामचन्द्र अर्यालले भर्खरै सुरु गरेको बाख्रापालन हेर्न म खज्र्याङतर्फ ओर्लिएको थिए“ ।


खज्र्याङ खोलो तरेर केही बेर उकालो लागेपछि पुगियो पुरुषोत्तमजीको बाख्रा फार्ममा । पुरुषोत्तमजीहरु र चिदिकाकै राम प्रसाद खनालले संयुक्त रुपमा सुरु गरेको ‘अमलडा“डा बाख्रा पालन केन्द्र’ले खासगरी स्थानीय जातकै बाख्राहरु संकलन गरी बाख्रा पालन सुरु गरेको रहेछ । हाल ५३ वटा बाख्राहरु रहेको उक्त फार्ममा ४ सयसम्म बाख्रा पु¥याउने लक्ष्य रहेको बाख्राको रेखदेख तथा व्यवस्थापनमा जुटेका रामप्रसादले बताए । करिब १० लाख लागतमा सञ्चालित उक्त बाख्रा पालन केन्द्रको काम सराहनीय लाग्यो । त्यसो त केन्द्रका व्यवस्थापनमा खटिएका रामप्रसाद रोजगारीका लागि भारतहु“दै मलेशिया पनि पुगिसकेका रहेछन् । १५ वर्ष भारत र ३ वर्ष मलेसियामा गएर काम गर्दासमेत राम्रो आम्दानी गर्न नसकेपछि उनी कामका लागि अब विदेश नजाने निर्णय गरेरै गाउ“मै केही गर्न तम्सिएका रहेछन् । उनलाई गाउ“मै रोजगार दिलाउने र कृषिमा केही गर्न अठोटका साथ बुटवलमा व्यवसाय गरेर बसेका पुरुषोत्तम अर्यालले आफ्नै घरबारीमा बाख्रा पालन केन्द्र निर्माण गरी बाख्रा पालन सुरु गरेका रहेछन् । ‘बाख्रा तथा बोकाखसीहरुको माग स्थानीय रुपमै पनि धेरै छ । तर, अहिले लगानीको अवस्था छौं । बिक्रीका लागि अझ दुई वर्षजति लाग्ला ।’ आफ्नो कामबाट उत्साहित रामप्रसादले सुनाए । पुरुषोत्तमजीहरुको यो उत्साहपूर्ण कार्यले मलाई त्यो ठाउ“मा जान बाध्य गरायो । बाख्रापालन केन्द्रको छोटो अवलोकनपछि म सिधै बुटवलका लागि हान्निए“ ।

यसपालीको तिहार यात्राले मलाई गाउ“ बुझ्न सिकायो । गाउ“घरको सुख, दुःखलाई अझ नजिकबाट स्पर्श गरायो । मलाई गाउ“घरमा कठिनाइमात्र होइन संभावनाहरु पनि प्रशस्तै छन् भन्ने कुरास“ग साक्षात्कार गरायो । तर पनि गाउ“घर अब सहरबजारको उपभोक्तावादी अतिक्रमणबाट बच्न नसकेको तथ्यस“ग र रेमिटान्सको आप्रवाहले गाउ“घरपनि प्यारालाइज हु“दै गएको तीतो यथार्थस“ग पनि जम्काभेट भएको अनुभूति भएको छ । तथापि ठूला भ्रमको पछि नलागी ससाना सत्यहरुस“ग साक्षात्कार हु“दै गाउ“मै बसेर उद्यमी र परिश्रम गर्नेहरुलाई सलाम । अनि सलाम, ती गरिखाने हातहरुलाई ।


मनिकर कार्की ‘निवर्तमान’
manikar.nibartaman@gmail.com
Dainikpatra Daily, 23 Kartik, 2071.

गरिखाने हातहरुलाई सलाम – १

तिहार यात्रा जारी नै थियो । खनदहबाट तम्घास जाने योजना थियो । एकाबिहानै तिहारको गुलावी जाडोमा शितले लुछुप्पै भिजेको चीसो कच्ची सडकमा सिरेटोले सेकिंदै यात्रा गर्नुभन्दा पारिलो घामलाई पर्खिनु नै उपयुक्त लाग्यो । अनि यसो गाउ“ डुल्ने मनसायले बिहानको चियापछि बाहिर निस्कियो । मित्र टंक खनाल लगायत उनको एउटा समूहले गाउ“मै कृषि फार्म खोलेका रहेछन् । उनीहरुले केही जग्गा भाडामा लिएर खासगरी बेमौसमी तरकारी फलाउने गरेका रहेछन् । यद्यपि वर्षात्को समाप्तीस“गै वर्खे तरकारी बिक्री भइसकेका कारण जग्गा खाली नै थियो । टनेलमा लगाइएका गोलभेडाले उत्पादन दिइसकेको देखिन्थ्यो । यद्यपि टनेलको अवशेष बा“की नै थियो । अब फेरि जग्गालाई खनजोत गरी हिउ“दे तरकारी लगाउने तयारी देखिन्थ्यो ।

उनको समूहले केही लट कुखुरा पनि पालेर बिक्री गरिसकेको रहेछ । मित्र टंकको गाउ“मै बसेर कृषिकर्म प्रति देखिएको लगाव निकै उत्साह जनक देखिन्थ्यो । गाउ“मा उत्पादन हुने बेमौसमी तरकारीको माग स्थानीय गाउ“को बजार नै रहेछ । यसबाट के देखिन्छ भने गाउ“घरमा पनि अब आफ्ना आवश्यकताहरु खरिद गर्ने चलन व्यापक भइसकेको छ । टंक आफैंमा विद्यालय शिक्षक हुन् । शिक्षण पेशाबाट उब्रेको समयलाई सदुपयोग गर्न उनले गाउ“मै स्थानीय सहकारी तथा कृषि समूहहरु गठन गरी कृषि कर्मलाई व्यवसायिक रुप दिन पहल गरिरहेका छन् । उनी जस्ता केही शिक्षित युवाहरुको जोश, जा“गर अनि आत्मविश्वासलाई छाड्ने हो भने गाउ“घरका जग्गाजमिन बा“झो हु“दैछन् । गाउ“घर विस्तारै युवायुवती विहिन हु“दैछ । दसैं, तिहार जस्ता चाडपर्वमा गाउ“घरमा गएर सहरबजार अनि विदेशका गफ गर्ने बाहेक युवाहरु कृषितिर आकर्षित हुन सकेका छैनन् ।





खनदहबाट करिब साढे दस बजे सुरु भएको हाम्रो यात्रा खनदह गाविसको सीमा समाप्त भइसकेपछि मध्य पहाडी लोकमार्गको ट्र्याकहु“दै अघि बढ्यो । मध्यपहाडी लोकमार्गले छोएको अर्घाखा“ची जिल्लाको अर्घातोस गाविसहु“दै भवगती गाविस सुन्तला उत्पादनको  दृष्टिले उपयुक्त देखियो । यस भेकबाट कमार्गको ट्र्याक खोलिएको हु“दा भविष्यमा त्यो ठाउ“को आर्थिक उन्नतिलाई सहज हुने अपेक्षा गर्न सकिन्छ । अनि पहिलोपटक सबै गाविसमा मोटरबाटो पुगेको अर्घाखा“ची जिल्लाका अहिले प्रत्येक वडामा मोटरबाटो पुगेको रहेछ । भर्खरै खोलिएका कच्ची र धुलाम्य पहाडी सडकको यात्रा त्यत्ति सहज त हु“दैन तर पनि छिनछिनमै परिवर्तन हुने पहाडी भूगोल र दृष्यहरुले मनलाई ताजगी बनाइरहन्छ । पहाडी बाटोमा यात्रा गर्नुको मज्जा नै त्यही हो । हामी पनि विस्तारै घुर्माइलो पहाडी बाटो खोंच, उकाली, ओराली, डा“डा, थुम्का, गाउ“बस्तीको अनुभव लिंदै, रोकिंदै करिब १ बजे तम्घास आइपुग्यौं । मध्यान्हको तम्घास बजार निकै घमाइलो थियो । तथापि रेसुङ्गाको डा“डो हु“दै बहने चिसो बतासले मुटु नै छाएको अनुभूति हुन्थ्यो ।

हामी केहीबेर सुस्ताउने हिसाबले टुंडिखेलको पारिलो घाममा शरीर सेकाउन रोकियौं । मैले सहकर्मी पत्रकार मित्र शिवलाल सुवेदीलाई सम्पर्क गरें । उनी केही बेरमै त्यहीं आइपुगे । त्यसैगरी मित्र टंकका दुईजना गाउ“ले साथीहरु पनि हामीलाई स्वागत गर्न तुरुन्तै आइपुगे । त्यसपछि चिया पिउन हामी नजिकैको एउटा होटलमा पस्यौं । होटलवाला दाइस“ग पानी माग्दा मित्र टंकले तातो पानी पिउन सुझाव दिए । तर मैले चीसो पानीतिर नै संकेत गरें । अनि, होटलवाला दाइले ‘लौ ऋषिमुनिहरुले पिएको रेसुङ्गा चीसो पानी पिउनुस्‘ भन्दै पानीको जग सारिदिए । त्यहा“पनि एकछिन ‘ऋषिमुनि र ऋषिमन’को चर्चा भयो । आखिर भारतीय प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीको ‘संविधान बनाउनको लागि ऋषिमन चाहिन्छ’ भन्ने आध्यात्मिक डाइलगको असर अझै पनि नेपालका बौद्धिक जगतमा गफगर्ने ‘खुराक’ बनेकै छ । तम्घासकोे चिया पसलमा दा“तैमा लाग्ने ऋषिमुनिहरुले पिएको चीसो पानी पिउ“दा एकछिनका लागि पुरै शरीर चीसो भएको अनुभूति भयो ।


चीसो पानीको घुट्को र चियाको चुस्कीपछि हामी तीनजना रेसुङ्गातर्फ उक्लियौं । बुटवलको चिल्ला सडकमा (निर्माणाधीन चौराहा–शंकरनगर सडकखण्ड छाडेर) हुईंकिने बानी परेकालाई पहाडको नाममात्रैको उबडखाबड बाटोमा उकालो चढ्दा हुनुसम्मको एड्भेञ्चर हुने नै भयो । गुल्मी–अर्घाखा“चीकै उकालीओरालीमा दिनरात कुद्ने शिवजी बेपत्ताले हुईंकिइहाले । मेरो मोटरसाइकल भने ठस्ठस् कन्दै उक्लिंदै थियो । उकालो चढ्दा केही केही असजिलो महशुस भए पनि रेसुङ्गाको रमणीय वातावरणले असजिलोलाई उत्सुकतामा परिणत गरिदिएको थियो । तम्घासबाट करिब ४५ मिनेटको यात्रामा हामी रेसुङ्गा पुग्यौं । बुटवलको तराईमा खुर्रखुर्र हुईंकिने बानी लागेको हु“दा पहाडकै डा“डाका“डामा जन्मिएको म बबुरोलाई रेसुङ्गाको पहाड चढ्दा भने असिनपसिन नै भयो ।

समुद्री सतहदेखि करिब १७०० मिटर उचाइमा रहेको रेसुङ्गा क्ष्ँेत्रले गुल्मी जिल्लाका ११ वटा गाविस समेट्ने रहेछ । रेसुङ्गाको ऐतिहासिक भन्दा पनि धार्मिक र पौराणिक ब्याख्या बलियो रहेछ । रेसुङ्गाको नामाकरणको सवालमा द्वापरयुगका अयोध्याका राजा दशरथले सन्तान प्राप्तीका लागि यज्ञ गरेका भन्नेसम्मको प्रसङ्ग जोडिएको रहेछ । साउन महिनाभरी मेला लाग्ने रेसुङ्गालाई हिन्दु धर्मावलम्बीहरुले पवित्र धार्मिक तीर्थस्थलको रुपमा मान्ने हुनाले पनि यसको धार्मिक महत्व बढी रहेको देखियो । त्यसो त रेसुङ्गाबाट देखिन विभिन्न हिम श्रृंखलाहरुले यसको पर्यटकीय महत्वलाई अझ बढाइदिएको छ । रेसुङ्गाबाट अन्नपूर्ण हिमालका पहिलो, दोस्रो र तेस्रो गरी तीनवटै हिमश्रृंखलाहरु, धवलागिरी, माछापुच्छ«े हिमाल लगायत झण्डै दर्जन भन्दा बढी हिमालको अवलोकन तथा अर्घाखा“ची, गुल्मी, पाल्पा, प्यूठानका डा“डाका“डाहरुको सहज अवलोकनले यसको महत्व बढाइदिएको छ । तथापि हामीले ती मनोरम हिम श्रृंखलाहरुलाई आ“खैले भने देख्न पाएनौं । किनकि ती हिम श्रृंखलाहरु नवदुलहीले घुम्टो ओढेको जस्तो गरी बादलुको घुम्टोमा लुकिरहेझैं प्रतीत हुन्थे ।

रेसुङ्गाको भ्यू टावरबाट चारैतिरको भूगोलको अवलोकनपछि हामी द्रुत्ततर गतिमा ओर्लियौं । खनदहदेखि मलाई साथ दिइरहेका टंकलाई तम्घासबाट विदा गर्नुथियो, त्यसैले हामी अलि छिटो ओर्लियौं । तम्घास ओर्लिएपछि सबैभन्दा पहिला हामी बसपार्कमा गाडी बुझ्न गयौं । धन्न एउटा गाडी भेटियो जुन खनदहसम्म जाने रहेछ । गाडीको टिकट सुरक्षित गरेर हामी चिया पिउन लाग्यौं । चिया पिइसकेपछि मित्र टंकलाई विदा गरेर शिवजी र म बजारतर्फ लाग्यौं । त्यसपछि शिवजीले गुल्मी कारागार जाऔं भने । सुनेको थिए“ गुल्मीको कारागार आफैंमा घरेलु उद्योग जस्तो छ । त्यहा“का कैदी बन्दीहरुले उत्पादन गरेका घरेलु कपडा तथा मुढाको चर्चा पनि सुनेको थिए“ । मैले पनि तम्घास घुमाइको यही मौकामा कारागारको अवलोकन गर्ने अवसर पाउने भए“ । त्यसपछि हामी सिधै कारागार तर्फ लाग्यौं ।

जम्मा २५ जना कैदी अटाउने क्षमताको उक्त कारागारमा ९३ जना कैदी बन्दीहरु रहेछन् । यसरी हेर्दा त्यहा“का कैदी बन्दीहरुलाई पर्याप्त खाने, बस्ने तथा सुत्ने ठाउ“को अभाव देखियो । तथापि कारागारभित्रको दृष्य भने निकै जीवन्त लाग्यो । सामान्यतया कारागार भन्ने बित्तीकै सानाठूला अपराधीहरु बस्ने, ठूलाठूला फलामे ढोका र पर्खाल, चारैतिर सुरक्षागार्डले घेरिएको निर्जन र कष्टकर ठाउ“को तस्बिर दिमागमा आउ“छ ।




मनिकर कार्की ‘निवर्तमान’
manikar.nibartaman@gmail.com
Dainikpatra Daily, Kartik 22, 2071

तिहार यात्रा

विदालाई उपयोग गर्ने मेरा दुई तरिकाहरु छन् । पहिलो, विदामा किताब पढ्ने । दोस्रो, विदामा घुमफिर गर्ने । अनि यी दुवै प्रयोजनका लागि अलि लामो विदा निकै उपयोगी मानिन्छ । धर्म निरपेक्ष देशमा पनि लामो विदाको कुरा गर्दा दसैं–तिहार ठोक्किन आइहाल्छ । अनि दसैं तिहारमा पारिवारिक जमघट हुने र यो पर्वलाई पारिवारिक मिलन पर्वको रुपमा मनाइने हु“दा दसैं–तिहारमा आफन्तजनस“गको भेटघाट र पारिवारिक उत्सव नै मुख्य कुरा हुन जान्छ । त्यतापट्टि लाग्दा माथिका अवसरहरु छुट्न जान्छन् । यद्यपि पारिवारिक जमघटबाट बचेको समय पुस्तक अध्ययनका लागि उपयुक्त हुन्छ । यस पंक्तिकारको दसैं विदा पछिल्लो समय चर्चामा रहेका विजय कुमारको ‘खुसी’, किशोर नेपालको ‘मेरो समय’, दीपशिखाको ‘रात फुलेको याम’ लगायत अन्य केही पुस्तकहरुको अध्ययनमा नै बित्यो । अध्ययनतिर लाग्दा घुमफिरको अवसर गुमाउनुपर्ने हुन्छ । यसर्थ, तिहारको विदालाई सदुपयोग गर्दै गाउ“ घुम्ने योजना बनाइयो ।

गाउ“घरतिरको यात्रामा निस्क“दा स्थानीय रुपमा परिचित व्यक्तिको साथ लिएर घुम्दा नया“ ठाउ“को भूगोल, वस्तुस्थिति, सामाजिक तथा आर्थिक सम्बन्धहरुको बारेमा सहजै जानकारी हासिल गर्न सकिन्छ । यसर्थ, यसपालीको तिहार विदामा गाउ“घर घुम्ने मेरो चाहनालाई सफल पार्न अर्घाखा“ची खनदहका मित्र टंक खनाललाई सम्पर्क गरें । संयोगले उनी केही कामले बुटवल नै आएका रहेछन् । उनीस“गको भलाकुसारी पछि भोलिपल्ट लक्ष्मीपूजाको दिन बिहानै अर्घाखा“चीतिरको यात्रा तय गर्ने निधो भयो । भोलिपल्ट बिहान करिब ७ बजे बुटवल छाड्दा बिहानको चिसो सिरेटोले जाडो यामको आगमनको संकेत गरेको अनुभूति दिन्थ्यो । त्यसो त बिहानीपखको चिसो सिरेटोलाई छिचोल्दै मोटरसाइकलमा हुईकिंदाको मजा नै बेग्लै हुन्छ । अनि त्यो उमंगस“गै म नस्टाल्जिक हुन पुग्छु र केटाकेटी उमेरमा मिनपचासको सुरुवातस“गै भक्तपुरका खेतका आलिहरुमा दौडिएको सम्झन पुग्छु ।


बुटवलबाट पश्चिम लाग्दै गर्दा बिहानी पनि ढल्दै थियो र तराईको तातोपन पनि अलि बढ्दै गएको महशुस हुन्थ्यो । त्यसो त केही दिन अघिसम्म रहेको सामुद्रिक आ“धी ‘हुडहुड’ ले मौसममा ल्याएको बदलीको असर केहीहदसम्म कायमै थियो । हुडहुडस“गै नेपालको पहाडी तथा तराई क्षेत्रमा भएको भारी वर्षा र हिमाली क्षेत्रहरुमा भएको व्यापक हिमपातले निकै ठूलो मात्रामा जनधनको क्षति पु¥याएको समाचार ताजै छ । अनि हुडहुडले पारेको असरस“गै तराईका समथर फा“टहरुमा लडेका धानका बालाहरुले यसपालीको धान उत्पादनमा नकारात्मक असर पर्ने संभावना देखिन्छ । यद्यपि यस विषयमा सम्बन्धित कृषि विज्ञहरुबाट नै यथार्थ आंकडा आउनसक्ला । तथापि सरसरर्ती हेर्दा नेपालको तराई, पहाडी र मध्यपहाडी भेकसम्मको धान उत्पादनमा केही कमी आउने संभावना देखिन्छ । गाउ“घरतिर डुल्दा खेतका गराहरुमा लडेका धानका बालाहरुले त्यही संकेत गर्दछन् ।


झण्डै एक घण्टामा हाम्रो यात्रा गोरुसिंगेमा पुग्यो र त्यहा“ केहिबेरको विश्राम अनि चियाको चुस्कीपछि हामी उत्तरतर्फ हुईंकियौं । पत्थरकोटबाट उकालो लाग्दा हरियाली डा“डका“डास“गै नागबेली परेको घुमाउरो बाटोले पहाडी सुन्दरतालाई झल्काइरहेको थियो । करिब एक घण्टाको यात्रापछि हामी ठाडा गाविसको गर्गरे भन्ने ठाउ“मा पुग्दा सामान्यतया यात्रामा निस्क“दा जे नहोस् भनेर कामना गरिन्छ, त्यही भयो । अर्थात्, मोटरसाइकल बिग्रियो । ठाडाको गर्गरे पहिरोको उकालोमा मोटरसाइकल बिग्रिएर छेउ लगाउनुपर्दा एकछिन त अक्क न बक्क परियो । एकछिनका लागि एकदमै निसहाय, निरुत्तर, निरुपाय र अवाक् झैं हुन पुगियो । त्यसपछि केहीबेर सडक छेउमा बसेर सुस्ताउने काम भयो ।

अनि पत्थरकोटका पत्रकार मित्र मुक्तिराम भुसाललाई फोन गरी समस्या सुनाए“ । तर, उनले पत्थरकोटबाट भन्दा ठाडाबाट कोही बोलाउ“दा चा“डो हुने कुरा गरे । र, केही उपाय नलागे पत्थरकोटबाट नै भएपनि मिस्त्री बोलाउन एउटा सम्पर्क नम्बर दिए । त्यसै क्रममा एकजना व्यक्ति मोटरसाइकलमा माथिबाट ओरालो झर्दै थिए, तिनलाई रोकेर आफ्नो व्यथा बताइयो । धन्य, ती सज्जन व्यक्तिले आफ्नो खल्तीबाट मोवाइल झिकेर अलि माथिको ठाडा बजारमा मोटरसाइकल मर्मत गर्ने व्यक्तिलाई फोन सम्पर्क गरे र उनले हाम्रो अवस्थाको बारेमा जानकारी दिए । आधा घन्टापछि ती सज्जनले भनेझैं मोटरसाइकल बनाउने मिस्त्री आफ्ना सरसामानसहित आइपुग्यो र केही बेरमै हाम्रो मोटरसाइकलको चुडिएको चेन पुन गा“सिदियो । यहा“नेर ठाडा अमुराई भन्ने ठाउ“मा व्यापार व्यवसाय गर्दै आएका सञ्जय राना नामका ती सज्जन व्यक्तिलाई सहयोगका लागि धन्यवाद र धन्यवाद ती मोटरसाइकल बनाउने भाइ, जो निकै माथिदेखि आफ्ना सरजामसहित हाम्रो बिग्रिएको मोटरसाइकल बनाउन आए ।

करिब एक घण्टामा हाम्रो मोटरसाइकल पुनः यात्राका लागि तयार भयो । एकैछिन अगाडिसम्म सिथिल भएको मन एकाएक फुर्तिलो हु“दै यात्रा अघि बढ्यो । केहिछिनको घुर्माइलो बाटोको यात्रापछि गाउ“बस्तीहरु देखिन थाले । पहाडी बाटोमा आइपर्ने घुम्ती, मोड, उकालो, ओरालोहु“दै अघि बढेको हाम्रो यात्रा ठाडाको पोखरीसम्म पुग्दा बजारमा तिहारको चहलपहल सुरु भइसकेको देखिन्थ्यो । केहीबेर ठाडामा रहेको पोखरीको अवलोकन गरियो । पोखरीले ठाडाको सुन्दरतालाई थप बढाइदिएको देखिन्थ्यो । पोखरीमा डुबुल्की मारिरहेका वरिपरिका दृष्यहरु केहीबेरका लागि मन बहलाउन काफि देखिन्थे । ठाडा काटिसकेपछि पनि नया“ परिवेशस“गै तिनै हरियाली डा“डाका“डा, घुम्ती, मोड, खेतका गरामा फलेका पहेंलपुर धानबाली अबका दृष्यहरु बने र आ“खामा ताजगी छर्न आइरहे । धानबालीको कुरा गर्दा हुदहुदले पारेको प्रभाव स्वरुप खेतका गराहरुमा धानका बोटहरु लमतन्न सुतेका देखिन्थे ।

सा“घुरो उकालो बाटो यात्रा गर्दा जति नै रोमाञ्चित बनाउ“छ, त्यत्तिनै सावधानी अपनाउनुपनि जरुरी हुन्छ । अब हामी सुपा देउराली हु“दै नरपानी पुग्यौं । नरपानीमा पुग्दा झण्डै १२ बजेको थियो, शायद । नरपानीमा चलेको गुलावी सिरेटोले मनलाई रोमाञ्चित पारेकै थियो । तथापि खानाखाने समय पनि भएको हु“दा नरपानीमा खानाको लागि पहल गरियो । तर, चाडपर्वका कारणले पनि हुन सक्छ, तत्काल खाना खान संभव भएन र चियाका लागि एउटा होटलमा पस्यौं । होटलकी साहुनीस“ग बहुचर्चित र विवादित बनेको चुनढुंगा खानीको प्रसङ्ग कोट्याउ“दै कुराकानी गर्दा थाहा लाग्यो हाल उक्त खानी स्थानीयहरुको विरोधका कारण बन्द रहेछ । व्यवसायीहरुले नरपानीको चुनढुङ्गा उत्खनन्का लागि भन्दै सिंगो पहाड नै सम्याउने योजना बनाएका रहेछन् । खासमा नरपानीको लेकमा रहेको त्यो डा“डो, त्यहा“को जैविक विविधता र जलस्रोतको मुहान नै रहेछ ।

विभिन्न बहानामा यस्ता पहाडहरु नै रित्याउने गरी ढुंगागिट्टी उत्खनन् गर्दै जाने हो भने भोलि खासगरी चुरेका पहाडहरु नै नरहन सक्छन् । तथापि ढुंगाखानी पनि प्राकृतिक स्रोत हो र यसको पनि उचित प्रयोग हुनुपर्छ । मेरो विचारमा पूर्वदेखि पश्चिमसम्मको चुरे क्षेत्रका केही पहाडहरु जहा“ मानव वस्ती छैनन् र जैविक विविधतालाई पनि कम असर पर्छ त्यस्ता स्थानहरुमा चुनढुंगा तथा ढुंगागिट्टी उत्खनन्, उत्पादन तथा प्रशोधनको खानीको रुपमा व्यवस्थित गर्न सके त्यसले आम रुपमा उदांगिदै गएको चुरेका डा“डाहरुको संरक्षण पनि हुने थियो र हामीलाई आवश्यक पर्ने ढुंगागिट्टीको उपलब्धता पनि सहज हुने थियो । यस विषयमा सरकारले नै केही त्यस्ता चुरेका पहाडहरुलाई ढुंगाखानीकै रुपमा प्रयोग गर्नु उपयुक्त हुने देखिन्छ ।

नरपानीको लेकमा तातो चियाको चुस्की लिएपछि हामी सन्धिखर्कतर्फ ओरालो हुईंकियौं । करिब आधा घण्टाको यात्रापछि हामी सन्धिखर्क पुग्यौं । सन्धिखर्कका लागि यो मेरो दोस्रो यात्रा भए तापनि पहिलोपटकका यात्रामा मैले सन्धिखर्कको भौगोलिक तथा त्यहा“को उत्पादन र जनजिवीकाको बारेमा धेरै जानकारी लिने अवसर पाएको थिइन“ । यस पटकको यात्रामा भने सन्धिखर्कको इतिहासदेखि अहिलेको आर्थिक सम्बन्धसम्मको जानकारी प्राप्त भयो । सन्धिखर्कको बारेमा स्थानीयहरु कृष्ण बर्मा र रविन्द्र खड्काले धेरै जानकारी दिए । पछिल्लो समयमा जनघनत्वको हिसाबले विस्तारित हु“दै गएको सन्धिखर्क बजार आफैंमा एउटा गाउ“घरका लागि व्यापारिक केन्द्र जस्तो बनेको छ । बजार क्षेत्र आवादीका लागि अतिक्रमित भइरहेका छन् ।


केही वर्षअघिसम्म लहलह धान फल्ने खेतहरुमा अहिले धमाधम घर बनिरहेका छन् । घडेरीको रुपमा उर्वर खेतको प्रयोग गरिंदा जमिनको मूल्य आकाशिएको छ भने स्थानीय रुपमा उत्पादनमा संलग्न हुनेहरुको संख्या घट्दै गएको छ । सन्धिखर्क बजार पनि अब फगत तराईतिरबाट गएको खाद्यान्न तथा तरकारीहरु उपभोग गर्ने ठाउ“ बनिरहेको छ । सन्धिखर्कका एक मित्र कृष्ण बर्माको टिप्पणी यस्तो थियो, ‘अब सन्धिखर्कमा फलेका धनिया“ खान पनि नपाइने अवस्था छ ।’ पछिल्लो समयमा बढिरहेको ग्रामीण बस्तीहरुको बजारीकरणमा ती बस्तीहरु फगत रेमिटान्स आयको उपभोग गर्ने थलो बनिरहेका छन् । गाउ“घर रित्तो मात्र होइन, बिस्तारै उत्पादन कर्मबाट पनि विमुख हु“दै गएको छ । यसले निश्चय पनि भोलिका दिनहरुमा खाद्य सुरक्षा तथा संप्रभुताको सवालमा गम्भीर समस्या पैदा गरिदिने निश्चित छ ।

सन्धिखर्कमा खाना खाइसकेपछि केहिबेरको अवलोकन भयो र करिब सा“ढे तीन बजे हाम्रो यात्रा खनदहतर्फ उकालो लाग्यो । उकालो कच्चि बाटोमा धुलो उडाउ“दै मोटरसाइकलमा हुईंकिदा रमाइलो अनुभूति त भयो नै तर त्यही बाटोमा यात्रुहरुलाई कोचाकोच गरी चल्ने जिप तथा बसहरु गुडेको देख्दा भने मन सिरिङ्ग हुनेरहेछ । आखिर गाउ“घरको यातायातले सुविधा भन्दा बढी पीडा थपिदिएको महशुस हुन्थ्यो । नाममात्रैको कच्ची बाटोमा ठेलमठेल यात्रुसहित ढलपलढलपल गर्दै गुडेका जीप तथा बसहरुको हालत हेर्दा ती सडकहरुमा जतिबेला जुनसुकै दुर्घटना हुनुलाई अन्यथा मान्न नसकिने अवस्था देखिन्थ्यो । त्यसो त नेपालका अधिकांश ग्रामीण सडकहरुको हालत यहि नै हो र पछिल्लो समयमा खासगरी ग्रामीण सडकहरुमा क्षमताभन्दा बढी यात्रुका कारण सवारी दुर्घटना बढिरहेका छन् । यस्तै घुम्ती मोड, उकालो ओरालोमा कतै हुईंकिदै, कतै डो¥याउ“दै र कतै ठेल्दै हामी सा“झ ७ बजे गन्तब्यमा पुग्न सफल भयौं । यात्रामा साथ दिने खनदहका मित्र टंक खनाललाई साधुवाद ।

मनिकर कार्की ‘निवर्तमान’
manikar.nibartaman@gmail.com
Dainikpatra Daily, 2071 Kartik 17

आफ्नै कुरा

स्तम्भ लेखनको विषयमा कुरा चल्दै गर्दा एकदिन लेखक तथा कथाकार गुरुदत्त ज्ञवालीले ‘स्तम्भ लेख्दा कहिलेकाहीं सहज रुपमा विषयवस्तु सुझेन भने अनौपचारिक ढंगबाट आफ्नै कुरा लेख्दा पनि हुन्छ’ भन्ने कुरा गर्नुभएको थियो । उहा“को उक्त भनाई सापट लिने हो भने स्तम्भकारलाई कहिलेकाहीं विषयवस्तुलाई अनौपचारिक ढंगबाट उठान र बैठान गर्ने छुट रहन्छ, जुन छुट सामान्यतया अन्य लेखहरुमा हु“दैन । समयान्तरमा के लेख्ने भनेर सोच्दै गर्दा मलाई झट्ट यिनै कुराहरुको याद आयो । यसर्थ, यसपालीको समयान्तरमा आफ्नै कुरा लेख्ने योजना बुनेको छु । यद्यपि विद्वान पाठकवर्गलाई आफ्ना नीजि कुरा लेखेर हैरान पार्नेछैन । आजको यस पंक्तिमा यसै स्तम्भकारको हालै प्रकाशित ‘वैकल्पिक अर्थतन्त्र’ नामक पुस्तकको सचनागर्भदेखि विमोचनसम्मका केही प्रसङ्गहरुलाई आजको स्तम्भ बनाउने धृष्टता गरेको छु ।

एकदिन सैनामैना पत्रिकाको कार्यालयमा पं. बाबुराम भट्टराई, गुरुदत्त ज्ञवाली तथा यो पंक्तिकार कुनै पुस्तकको बारेमा चर्चा गर्दैथियौं । शायद निर्माण व्यवसायी विष्णु शर्माको ‘समुन्नत समृद्ध नया“ नेपाल निर्माण गर्न कस्तो नियम बनाउनुपर्छ’ शीर्षकको पुस्तक नै हुनुपर्छ । उक्त पुस्तकमा लेखकले मूर्त रुपले सबैले गर्नुपर्ने कामको बारेमा छोटकरी चर्चा गरेका छन् । लेखकले पुस्तकमा प्रतिक्रियाको चाङमै रमाइरहेको वर्तमान युवापुस्तालाईसमेत चुनौती दिने शैलीमा त्यसो गरे राम्रो हुन्थ्यो भन्ने अमूर्त कुराहरु गरेर प्रतिक्रियाकै सगरमाथा खडा गर्नुको साटो समस्या समाधानका लागि रचनात्मक सोंचको विकास गर्नुपर्ने आवश्यकता औंल्याएका छन् । जुन पुस्तकको मैले समीक्षा पनि लेखेको थिए“ ।


पुस्तककै चर्चा हु“दै गर्दा गुरुदत्त ज्ञवाली ‘बोक्सिनी आमा’ कथा संग्रहको तयारीमा हुनुहुन्थ्यो भने स्वयं पण्डितजी पनि बौद्ध दर्शनसम्बन्धी पुस्तक लेख्ने सोंचमै हुनुहुन्थ्यो । त्यत्तिकैमा मैले आफ्ना विगतमा लेखिएका अर्थराजनीतिक आलेखहरुलाई पुर्नलेखन गरेर पुस्ताककार रुपमा प्रकाशित गर्दा कसो होला भन्ने कुरा राखें । मेरो कुरालाई उहा“हरुले उत्साहका साथ समर्थन गर्नुभयो । त्यसपछि मैले आफ्ना पुराना लेखहरु छनोट गर्न थ्ँँलें । झण्डै दुई साताजति त्यत्तिकै बित्यो । पुस्तक प्रकाशन गर्ने कुरा दोस्रो चरणमा यसै दैनिकका प्रधानसम्पादक बालकृष्ण चापागाईं, डीआर घिमिरे, ऋषि आजादलाई सुनाए“, उहा“हरुले पनि हौसला दिनुभयो । अनि त पुस्तक प्रकाशन गर्ने भूत चढि गयो ।

पहिलो चरणमा ३६ वटा आलेखहरु छनौट गरें । ती सबै आलेखहरुलाई पुर्नलेखन गर्ने क्रममा २५ वटा प्रकाशनका लागि योग्य ठहरिए । त्यसपछि गम्भीर पुर्नलेखनको प्रक्रिया सुरु भयो । पुर्नलेखन असाध्यै झण्झटिलो हुने रहेछ । कतिपटक त पुस्तक छाप्ने कुरै छाडिदिउ“ कि जस्तो पनि भयो । आलेखमा सन्दर्भहरुलाई परिवर्तन गर्ने तथ्य र तथ्याङ्क अपडेट गर्ने, सन्दर्भ सामग्रीहरु थप गर्ने जस्ता कुराहरु निकै झण्झटिलो लाग्यो । तैपनि सुस्तसुस्त गर्दै दुई महिनाको समयमा पुस्तकको पहिलो पाण्डुलिपी तयार भयो । यसरी सुरु भएको पुस्तक प्रकाशनको प्रक्रियाले झण्डै चार महिनाको यात्रा तय गर्दै यहा“हरु समक्ष सार्वजनिक भएको छ ।

विमोचनको दिनसम्म आफूले थालेको पहिलो प्रयास स्वीकार्य हुने हो कि होइन भन्ने खृुल्दुली भइरहेको थियो । मेरो प्रयास कतै खेर जाने त होइन भन्ने डर पनि कायमै थियो । यद्यपि आफ्नो कामप्रति थोरै भएपनि विश्वास भने थियो नै । मुलुकको अर्थराजनीतिलाई केलाउने जमर्को गरिएको हु“दा मेरो यो पहिलो कर्म स्वीकार्य हुने विश्वास लिएरै बसेको थिए“ । त्यसो त अहिलेको युग भनेको आर्थिक समृद्धिकै युग हो । हामीले पछिल्लो समयमा देखिएका विश्व राजनीतिका परिघटनाहरुलाई नियाल्दा पनि विश्व राजनीतिमा ‘वाद’ र ‘सिद्धान्त’ कम तर अर्थतन्त्र अर्थात् अर्थराजनीति बढी भेटिन्छ । एउटा देशले अर्को देशलाई हेर्ने दृष्टिकोण र उसले गर्ने व्यवहारमा पनि ‘अर्थराजनीति’ नै दृष्टिगोचर हुन्छ । खासगरी पू“जीवादी देशहरुले आफ्ना छिमेकी तथा विश्वका अन्य मुलुकहरुलाई हेर्ने दृष्टिकोण मूलतः आफ्ना उत्पादनहरुका लागि उपयुक्त बजार नै मुख्य हुने गरेको छ । अनि ती देशहरुमा पाइने प्राकृतिक तथा अन्य स्रोत र साधनको उपलब्धता नै मुख्य विषय हुने गरेको छ । ब्रिटिश साम्राज्यको सुरुवाती कालखण्डहरुबाट नै यो दृष्टिकोणको निरन्तरता हामी पाउ“छौं ।

यसर्थ, राजनीतिक रुपान्तरणको प्रक्रियास“गै आर्थिक विकासको पर्खाइमा रहेको हाम्रो जस्तो अतिकम विकासशील मुलुकका लागि आर्थिक मुद्दा निकै प्राथमिकतामा रहने स्पष्टै छ । अनि जब हामी आर्थिक रुपान्तरण र उत्पादनको कुरा गर्दछौं त्यहा“ अवश्यंभावी रुपमा राजनीतिले मुख्य भूमिका निर्वाह गरेको हुन्छ । यसर्थ, हाम्रो जस्तो अविकसित मुलुकमा अर्थराजनीतिले निकै महत्व राखेको हुन्छ । यसै पृष्ठभूमिमा रहेर हालै यस स्तम्भकारको ‘वैकल्पिक अर्थतन्त्र’ नामको अर्थराजनीतिक आलेखहरुको संग्रह सार्वजनिक भएको छ । अब मुलुकको तीव्रत्तर विकास र समृद्धिका लागि आर्थिक एजेण्डाहरूमा बहस केन्द्रित गर्नुपर्ने मान्यताका साथ यो पुस्तक प्रकाशत गरिएको हो ।

एउटा सामान्य नागरिकले पनि मुलुकको अर्थतन्त्र कसरी सञ्चालन भइरहेको छ ? यसका अवयवहरू केके हुन् ? अनि मुलुकको राजनीतिक र अर्थतन्त्रबीच कस्तो सम्बन्ध रहेको हुन्छ ? मुलुकको विकास र समृद्धिका लागि कस्तो प्रकारको विकासको मोडल अपनाउनुपर्छ ? जस्ता विषयहरुको जानकारी राख्नुपर्दछ । जसरी अहिले मुलुकको राजनीति सबैको चासोको विषय बनिरहेको छ । अर्थात् अब हरेक व्यक्ति राजनीतिक रुपले सजग छ र उनीहरुमा उच्च राजनीतिक जागरण पैदा भएको छ । त्यसैगरी अर्थतन्त्रका सामान्य अवयवहरुको बारेमा पनि व्यक्ति जानकार रहनुपर्छ । कम्तीमा पनि मुलुकको आर्थिक प्रणाली र त्यसका अन्तरवस्तुहरुको बारेमा सामान्य हेक्का रहनुपर्छ भन्ने हेतुले मैले मुलुकको समकालीन अर्थराजनीतिलाई सामान्य मानिसको आ“खाबाट चियाउने प्रयास स्वरुप यो पुस्तक तयार गरेको छु । आम रुपमा जनसाधारणको आ“खाले अर्थतन्त्रको आ“खीझ्यालबाट मुलुक र समग्र विश्वकै अर्थराजनीति बुझ्ने सामग्रीको रुपमा यो पुस्तक फलदायी हुने अपेक्षाका साथ यो पुस्तक तयार पारेको छु । जसमा नेपालको समकालिन अर्थराजनीति एवं बजार व्यवस्थाबारे जानकारी समेटिएको छ ।

पुस्तकमा २५ वटा आलेखहरुलाई संग्रहित गरिएको छ । ती आलेखहरुलाई विभिन्न चार खण्डहरुमा विभक्त गरिएको छ । पहिलो खण्डमा मुलुकको अर्थराजनीतिस“ग सम्बन्धित लेखहरू समावेश गरिएको छ । यसमा मुलुकको अर्थराजनीतिक अवस्थाको चित्रण गर्ने जमर्को गरिएको छ । दोस्रो खण्डमा बैंकिङ्ग, वित्त तथा कृषि अर्थतन्त्रस“ग सम्बन्धित आलेखहरू समावेश गरिएको छ । यो खण्डमा समावेश गरिएका आलेखहरुमा नेपालको आधुनिक बैंकिङ्गका संभावना र चुनौति तथा वित्तीय पहु“चको बारेमा चर्चा गरिएको छ । तेस्रो खण्ड ऊर्जा तथा पूर्वाधार विकासस“ग सम्बन्धित रहेको छ । यसमा अहिलेसम्म पनि मुलुकको पूर्वाधार विकासका लागि राज्यले एकीकृत योजना ल्याउन नसक्दा र विकासलाई जहिल्यै पनि हामीले खुद्रा रुपमा ग्रहण गर्दा मुलुकको विकास हुन नसकेको देखिन्छ । चौथो खण्ड अन्तर्गत वैकल्पिक अर्थतन्त्र र यसका अवयवहरूको बारेमा विस्तृत विवेचना गरिएको छ । यस खण्डमा समावेश गरिएका रचनाहरुले पू“जीवादले गरेको विकासस“गै पछिल्लो चरणमा पू“जीवादमा देखिएको संकट र यसले माग गरेको नया“ मार्गलाई बहसमा ल्याउने चेष्टा गरिएको छ ।

मूलतः यिनै विषयवस्तुहरुभित्र रहेर यो पुस्तक प्रकाशित गरेको छु । जसै विमोचन कार्यक्रम सफलतापूर्वक सम्पन्न भयो, एक ढंगबाट ससानो लडाईं नै जितेजस्तो अनुभूति पनि भएको छ । विमोचन कार्यक्रममा बोल्ने वक्ताहरुबाट प्राप्त रचनात्मक सुझाव सल्लाह र टिप्पणीले असीम ऊर्जा प्राप्त भएको अनुभूति भएको छ । कार्यक्रममा बोलेर तथा उपस्थित भएर हौसल्ला र ऊर्जा दिनुहुने डा. इश्वर गौतम, केशवराज आचार्य, पं. बाबुराम भट्टराई, डा. आरसी आचार्य, बैकुण्ठ पाण्डे, महेशमान सिंह, ऋषि आजाद, बालकृष्ण चापागाईं, अर्जुन ज्ञवाली, दीपक ज्ञवाली, डा. बाबुराम ज्ञवाली, गुरुदत्त ज्ञवाली, जगत पोखरेल, एजाज आलम, पदम श्रेष्ठ, खिम नारायण पराजुली, रीमा बीसी, डा. माधव पन्थी, गणेश उचैं, सुमन अधिकारीलगायत उपस्थित सम्पूर्ण महानुभावहरुप्रति आभारी छु ।

Manikar Karki Nibartaman Book Releaseवैकल्पिक अर्थतन्त्रको विमोचन

बुटवल, ११ भदौ ।
समसामयिक तथा अर्थराजनीतिक विषयवस्तुमा अखबारी लेखन गर्दै आएका युवा मनिकर कार्की ‘निवर्तमान’को अर्थतन्त्रबारे विश्लेषणात्मक पुस्तक ‘वैकल्पिक अर्थतन्त्र’ बजारमा आएको छ । रामेछाप जिल्लामा जन्मिएर बुटवललाई कर्मथलो बनाएका कार्कीको वैकल्पिक अर्थतन्त्रको बुधबार बुटवलमा विमोचन गरिएको छ ।
एक कार्यक्रमकाबीच त्रिभुवन विश्वविद्यालयका सिनेटर एवं पब्लिक क्याम्पस संघका केन्द्रीय अध्यक्ष तथा लुम्बिनी वाणिज्य क्याम्पसका क्याम्पस प्रमुख डा. इश्वर गौतम र नेपाल राष्ट्र बैंकका पूर्व निर्देशक तथा पश्चिमाञ्चल डेभलपमेन्ट बैंकका कार्यकारी प्रमुख केशवराज आचार्यले संयुक्त रुपमा पुस्तक विमोचन गर्नुभयो । विमोचनपछि कार्यक्रममा बोल्दै सिनेटर गौतमले आर्थिक मुद्दाहरुमा केन्द्रीत रहेर प्रकाशित भएको पुस्तकले आगामी दिनहरुमा आर्थिक विषयहरुमा बहस र छलफल चलाउन मार्ग प्रशस्त गरेको बताउनुभयो । अब लेखक तथा पत्रकारहरुले आर्थिक क्षेत्रमा कलम चलाउनुपर्ने आवश्यकता औंल्याउ“दै युवा पुस्ताले आर्थिक विषयमा ज्ञान राख्न र यसबारेमा विश्लेषण गरी व्यवहारिक कार्यान्वयन गर्न आवश्यक रहेको समेत बताउनुभयो ।



नेपाल राष्ट्र बैंकका पूर्व निर्देशक आचार्यले आर्थिक विषयवस्तुको उठान युवाहरुबाट हुनु सान्दर्भिक र दीर्घकालीन हुने र यसले राष्ट्रलाई समेत नयाँ उचाइमा पु¥याउने बताउनुभयो । उहाँले पुस्तकका रुपमा प्रकाशित विश्लेषणात्मक संग्रहलाई आम पाठकका लागि फलदायी हुने विश्वास व्यक्त गर्नुभयो । पुस्तकका बारेमा समीक्षा गर्दै अर्थशास्त्री डा. आरसी आचार्यले पुस्तकका सबल पक्षको चर्चा गर्दै पुस्तकलाई थप खोजमूलक बनाउनुपर्ने बताउनुभयो । त्यस्तै टिप्पणीकार बैकुण्ठ पाण्डेले पुस्तक अर्थशास्त्रमा रुचि राख्नेहरुका लागि उपयोगी रहेको भन्दै आगामी दिनमा थप खोजमूलक पुस्तक लेखनमा जोड दिन सुझाव दिनुभयो ।
कार्यक्रममा बोल्दै बुटवल मिडिया प्रकाशन प्रा. लि. का अध्यक्ष तथा बुटवल उद्योग वाणिज्य संघका कार्यवाहक अध्यक्ष महेशमान सिंहले पुस्तक प्रकाशनले मिडिया र आर्थिक विषयसँग जोडिएका सबै क्षेत्रमा नयाँ आयाम थपेको बताउनुभयो । पुस्तकका लेखक मनिकर कार्कीले पहिलो कृतिको रुपमा आफूले सिर्जना गरेको पुस्तकमा देखिएका सबल र दुर्बल पक्षमा भनाई राख्नेहरु प्रति आभार प्रकट गर्दै कमीकमजोरीलाई सुधार गर्दै लैजाने बताउनुभयो ।
प्रेस स्वतन्त्रता सेनानी पंडित बाबुराम भट्टराईको अध्यक्षता, प्रकाशक सुमित्रा अधिकारीको स्वागत र ऋषि आजादको सञ्चालनमा भएको कार्यक्रममा दैनिक पत्र दैनिकका प्रधान सम्पादक बालकृष्ण चापागाइँ, प्रेस स्वतन्त्रता सेनानी अर्जुन
ज्ञवाली, पत्रकार महासंघ रुपन्देहीका सल्लाहकार दीपक ज्ञवाली, रुपन्देही उद्योग संघका पूर्व अध्यक्ष एजाज आलम, रुपन्देही व्यापार संघका द्वितिय उपाध्यक्ष पदम श्रेष्ठ, नेपाल राष्ट्रिय उद्योग व्यापार संगठन बुटवलका अध्यक्ष खिम नारायण पराजुली, डा. बाबुराम ज्ञवाली, जगत पोखरेल, गुरुदत्त ज्ञवाली, रिमा बिसी लगायतले बोल्नुभएको थियो ।

पुस्तक परिचयः
पुस्तकः वैकल्पिक अर्थतन्त्र
विधाः आलेख (अर्थराजनीति)
लेखकः मनिकर कार्की निवर्तमान
प्रकाशकः सुमित्रा अधिकारी
पृष्ठ संख्याः १८४
मूल्य रु. ३००।–

















पुस्तक पलसहरुमा उपलब्ध छ ।

महाधिवेशन एक्सप्रेसः बुटवलदेखि काठमाण्डूसम्म

२०६५ सालमा ठूलो तामझाम, ठा“ट अनि व्यापक जनसहभागिताका साथ आफ्नो आठौं महाधिवेशन सम्पन्न गरेको नेकपा एमालेले २०७१ सालसम्म आइपुग्दा अहिले काठमाण्डूमा आफ्नो नवौं महाधिवेशन एकदमै सादा रुपमा आयोजना गरिरहेको छ । पा“च वर्षअघि बुटवलमा ठूलो जनसहभागिता देखाएको एमालेले अहिले मध्य वर्षात्को समय भन्दै आम जनताको सहभागिताबिनै बन्द हलमा महाधिवेशनको उद्घाटन सत्र सम्पन्न गरेको छ । काठमाडौं भृकुटीमण्डपको बन्द हलमा भएको उद्घाटन सत्र हेर्न नपाएको झोंकमा आफ्नै कार्यकर्ताहरुले ढोकाबाहिर नाराबाजी मात्र गरेनन् किन्तु असन्तुष्ट कार्यकर्ताहरुले पाहुनाको स्वागतका लागि निर्माण गरिएको गेट समेत तोडफोड गर्न पुगे । सुरक्षाकर्मीलाई भीड नियन्त्रण गर्न लाठी चार्जसमेत गर्नुपरेको दृष्य टेलिभिजनका पर्दा तथा अखबारका पानाहरुमा छरपस्ट हुन पुग्यो । एमालेका प्रचार विभाग प्रमुख प्रदिप ज्ञवालीले भनेझैं शायद ‘आफ्नो प्यारो पार्टीको महाधिवेशन उद्घाटन हेर्न नपाउ“दा’ कार्यकर्ताहरु रुष्ट हुनु अस्वभाविक होइन तर, ‘हाइटेक’ प्रविधियुक्त भनिएको महाधिवेशनमा आफ्नै सीमित कार्यकर्ताहरुको पनि व्यवस्थापन भएको देखिएन ।

महाधिवेशन हलभित्र एमाले नेताहरुले ‘राजनीतिक रुपान्तरण, संविधान  निर्माण र आर्थिक क्रान्ति’ का कुरा गरिरह“दा हलबाहिर भने आक्रोशित कार्यकर्ताहरु तिनै नेताहरुको विरुद्धमा नाराबाजीमा उत्रिएका थिए । तिनको प्रदर्शन हेर्दा कतै सरकारविरोधी आन्दोलन त छेडिएन भने झैं प्रतीत हुन्थ्यो । खासगरी आफ्ना सम्मेलन तथा महाधिवेशनलाई राजनीतिक दलले धेरै भन्दा धेरै जनता उतारेर आफ्नो शक्ति प्रदर्शन गर्ने थलोको रुपमा लिने गर्दछन् र सामान्यता कार्यक्रमको उद्घाटनसत्रलाई खुल्ला रुपमा गर्ने गरिन्छ । तर, ‘हाइटेक’ शैली पच्छ्याएको एमालेले त्यसको ठीक विपरित ढंगबाट आफ्नो नवौं महाधिवेशनको उद्घाटन ग¥यो । एमालेले नया“ प्रयोग ग¥यो । तर, नया“ प्रविधिले प्रचारमा ल्याइए जस्तो सफलता हासिल गर्न सकेन । अनि उच्च व्यवस्थापकीय क्षमता र सांगठनिक सक्षमता भएको भनिएको पार्टीको आन्तरिक व्यवस्थापन निकै फितालो साबित भयो ।

एमालेको यो नया“ प्रयोगलाई एक हदसम्म प्रशंसनीय मान्नुपर्ला । तर, एमालेले प्रयोग गरेको ‘हाइटेक’ प्रविधि आफैंमा पूर्ण थियो वा त्यो एउटा खेलौनाजस्तो हुन पुग्यो त्यो एमालेगणले नै संश्लेषण गर्ने विषय हो । आणविक अस्त्रहु“दै दैनिक जीवनमासमेत यन्त्रमानवको प्रयोग गर्ने विदेशीहरुका सामु रिमोर्टबाट सञ्चालित चारवटा पंखेटा भएको खेलौना हेलिकप्टरबाट कागजका टुक्रा खसाल्ने र विद्युतीय ढोका (वाक थु्र डोर) राख्नुलाई नै ‘हाइटेक’ मान्ने हो भने कुरा अर्कै हो नत्र भने हाइटेकको प्रचारवाजी केवल मनोरञ्जनात्मक मात्रै बन्न पुग्यो ।  अघिल्लो महाधिवेशनमा निकै ठूलो तामझाम र कार्यक्रम स्थलको निकै सिंगारपटार गरेको एमालेले यसपटक भने निकै ‘सादा’ कार्यक्रम गरेको देखियो । यदि एमालेले आफ्ना कार्यक्रमहरु सञ्चालन गर्ने शैलीलाई मितव्ययी बनाउन यसो गरेको हो भने यो सराहनीय कदम हो ।

बुटवल महाधिवेशनमा एमालेले सम्पूर्ण मुख्य राजनीतिक दलका शीर्षस्थ नेताहरुलाई एकठाउ“मा जुटाएर सबैलाई आ–आफ्ना विचार र दृष्टिकोण राख्ने साझा मञ्च उपलब्ध गराएको थियो । त्यसबेला सबैजसो मुख्य राजनीतिक दलका शीर्षस्थ नेताहरुको उपस्थिति थियो । तर, यसपटक त्यसो हुन सकेन । केही एकाध सानादलहरु बाहेक मुख्य गरी ठूला राजनीतिक दलका शीर्ष नेताहरुको सहभागिता देखिएन । अघिल्लो पटक सबै दलका शीर्ष नेतृत्वलाई उच्च सम्मान दिएर राजनीतिक सहमतिको संस्कृृतिको विकास गर्ने कार्यमा एउटा इ“टा थप्ने काम गरेको थियो, तर यसपटक त्यो ईंटा पनि मक्किएर झरेझैं भयो ।

तुलनात्मक रुपमा एमालेको आठौं महाधिवेशन भित्री र बाहिरी रुपमा जत्तिको तामझाम र आकर्षण थियो यसपालीको महाधिवेशनमा त्यो निकै कम देखियो । उद्घाटन सत्रमै स्वयं एमालेका महाधिवेशन प्रतिनिधिबाहेक अरुलाई निषेध गरिएको तर ‘हाइटेक’ शैलीमा प्रचारवाजी गरिएको कार्यक्रमको उद्घाटन सत्र त्यत्ति जमेको देखिएन । यद्यपि एउटा कुरामा भने यो महाधिवेशनले विगतको रेकर्ड तोड्यो, त्यो हो नेतृत्व चयनका लागि बनेको गुटबन्दी । हुन त एमालेले बुटवल महाधिवेशनबाट लोकतान्त्रिक प्रक्रियाबाट नेतृत्वको चयन गर्ने परिपाटीको विकास गरेको थियो, र त्यसै अनुसार केन्द्रदेखि गाउ“ कमिटिसम्म त्यही पद्धती अनुसार नेतृत्व चयनको अभ्यास गरिरहेको छ । नेपालका राजनीतिक पार्टीहरुमा आन्तरिक लोकतन्त्रमाथि नै प्रश्नहरु ओइरिरहेको अवस्थामा एमालेको त्यो अभ्यासलाई सराहनीय कदम मान्नुपर्छ । तर, त्यो अभ्यास यति विकृत हुन पुगेको छ कि त्यसले तलैदेखि स्थायी गुट निर्माण गर्ने संस्कारको विकास गरेको छ ।

बुटवल महाधिवेशनको अर्को सकारात्मक पक्ष युवा नेतृत्वको छनौट र धेरै हदसम्म समावेशी चरित्रको केन्द्रीय कमिटीको निर्माण थियो । यो सकारात्मक पाटोलाई यसपाली पनि कायम राख्छ कि राख्दैन त्यो नेतृत्व चयनपछि नै देखिनेछ । यद्यपि घोषित रुपमै दुईवटा प्यानल खडा गरी नेतृत्व चयन गर्ने तयारीमा रहेको एमालेले यो विशेषतालाई यसपटक जारी राख्ने संभावना न्यून देखिन्छ । त्यसो त बुटवल महाधिवेशनबाट बुटवलबासीलाई एउटा कुराले अत्यन्तै राहत मिलेको थियो । त्यो हो तत्कालीन समयमा महाधिवेशन अवधिभर बुटवलमा विद्युत आपूर्तिमा कटौती अर्थात् लोडसेडिङ्ग भएको थिएन । अहिले काठमाण्डूबासीहरुले त्यो अनुभव गर्न पाएका छन् वा छैनन्, थाहा भएन । नत्र, नीति, कार्यक्रम, सिद्धान्त र विचारको हिसाबमा बुटवल महाधिवेशन भव्य भैकन पनि बा“झै हुन पुगेको थियो ।

किनकि अघिल्लो महाधिवेशनबाट अपेक्षा गरे अनुरुप शोषीत, पीडित, विपन्न वर्ग लगायत आम जनताको हितलाई केन्द्रमा राखेर नेतृत्व तहबाट कुनै नया“ र ठोस नीति आउन सकेको थिएन । गएको महाधिवेशन फगत ‘जबज’को रहस्यमयी ब्रम्हाण्डमै सीमित हुन पुग्यो । यसपालीको उद्घाटन सत्रमा नेताहरुले बोलेका कुरा र महाधिवेशनस्थलबाहिर राखिएको एमालेका पूर्व महासचिव स्व. मदन भण्डारीको विशाल तस्बिर र हलभित्र पनि राखिएका तस्बिरहरुले यसपटक पनि एमालेको सैद्धान्तिक र वैचारिक खुराक त्यही जबजकै ब्रम्हाण्ड वरिपरी घुमेको देखिन्छ । अब एउटा स्वभाविक जिज्ञासा उत्पन्न हुन्छ, के यसपटक एमालले आम रुपमा अपेक्षा गरिए अनुसार मुलुकको समसामयिक राजनीतिमा कुनै नया“ र दुरगामी महत्व राख्ने विचार पस्किन सक्छ ? दोस्रो संविधानसभाको चुनावबाट दोस्रो ठूलो दल बनेको एमालेले आम कार्यकर्ता तथा नेपाली जनतालाई सोचेभन्दा फरक ढंगले कुनै विचार प्रदान गरी राजनीतिक गुण लगाउन सक्छ ?

महाधिवेशन प्रतिनिधि चयनदेखि नै गुटगत समीकरण निर्माण भएको र महाधिवेशनको मुख्य मुद्दा नै नेतृत्वको चयन भएको हु“दा वैचारिक रुपमा विगतमा जस्तै एमाले महाधिवेशन बा“झै रहने संभावना देखिन्छ । तथापि बुटवल महाधिवेशनमा घनश्याम भुसाललगायतका केही युवा पुस्ताका नेताहरुले अघि सारेको नेपाली समाजको अवस्था र क्रान्ति सम्बन्धी वैचारिक बहसलाई निरन्तरता दिंदै नेपाली समाज अब २००६ सालदेखि भनिदैं आएझैं अर्धसामन्तवादी र अर्धऔपनिवेशिक नरहेको अपितु यो नेपाली समाज अब पूर्णतया पू“जीवादी समाजमा रुपान्तरित भइसकेको भन्ने बहसले ठूलो स्थान लिएको छ । यस दिशामा एमाले महाधिवेशनबाट मूलतः नेपाली समाजको बनावट र यसको चरित्रको नया“ व्याख्यासहित पार्टीको आधिकारिक दस्तावेजहरु परिमार्जित हुने संभावना देखिएको छ ।

खासमा गएको २०६२÷६३ सालको जनआन्दोलनलाई एमालेले राजनीतिक क्रान्तिको रुपमा परिभाषित गर्दै अब मुलुक आर्थिक क्रान्तितर्फ उन्मुख हुनुपर्ने निश्कर्ष निकालेको छ । यसअघि ६२÷६३ सालको जनआन्दोलनलाई हेर्ने दृष्टिकोणमा एमालेभित्र एकरुपता थिएन । विगतदेखि नै समकालीन राजनीतिमा एमालेको धार भनेकै प्रतिक्रियात्मक देखिएको छ । प्रतिक्रियात्मक धारले कुनै नया“ संभावनाको जन्म दिन सक्दैन । वर्गीय हिसाबले अब एमाले मजदुर, किसार, अर्धसर्वहारा र सर्वहारा वर्गको पार्टी नरहेको भन्ने जुन आरोप थियो र छ, त्यसलाई शायद एमालेले पुष्ट्याईं गर्न खोजिरहेको छ । साम्यवादको लक्ष्यलाई छाड्ने कुरा यसैको पुष्टि पनि हो शायद । यदाकदा एमाले अब मूलतः कम्युनिष्ट पार्टी नरहेको अवस्थामा एउटा सशक्त प्रगतिशील समाजवादी पार्टी बन्नुपर्छ भन्ने तर्क पनि सुनिन थालेको छ । वास्तवमा एमालेले आफूलाई घोषित रुपमै कम्युनिष्ट पार्टीको लाइनबाट समाजवादी पार्टीको रुपमा विकास गर्दा वर्गीय चरित्र पनि मिल्ने र मूलतः दक्षिणपन्थी मानिने पार्टीहरुको सफ्ट विकल्पको रुपमा काम गर्ने संभावना आउंथ्यो कि ? यदि साम्यवादको लक्ष्य छाड्ने हो भने एमालेले आफूलाई घोषित रुपमै प्रगतिशील समाजवादी पार्टी बनाउनु बुद्धिमानी हुनेछ । किनकि त्यसो गर्दा कम्तीमा उसले आजीवन कम्युनिष्टको भूत मन्साउने कर्मकाण्ड गर्नु पर्दैन ।

त्यसो त एमालेमा मुख्य समस्या भनेकै वैचारिक समस्या हो । जिनेटिक हिसाबले एमाले कम्युनिष्ट पार्टी त हो तर, यसका नीति, कार्यक्रम र कार्यक्रमिक नाराहरु दलाल प“ूजीवाद र नवउदारवादी अराजकतालाई मलजल गर्ने प्रकृतिकै छ । अनि एमाले पार्टीको वर्गीय स्वार्थ मध्यम वर्गकै हुन पुगेको छ । नेपाली कांग्रेस र एमालेको वर्गविभाजनमा खासै भिन्नता देखिंदैन । पछिल्लो समयमा एकहदसम्म नेपालका सबै पार्टीहरु व्यवाहारिक रुपमा एकै जस्ता देखिएका छन् । अब एमाले सा“च्चिकै भन्ने हो भने हुनेखाने मध्यम वर्गकै पार्टी बन्न पुगेको छ । यसर्थ, एमालेले अब आफ्नो पार्टीको झण्डा र नाम पनि फेर्नुपर्छ भन्ने खालका बहस पनि हुन थालेका छन् । यही बहसलाई टेवा पुग्नेगरी महाधिवेशनको ब्यानरमा माक्र्सवादी र लेनिनवादी पार्टीले माक्र्स र लेनिनका तस्बिरहरु राखेन । यद्यपि यसमा ती तस्बिरहरु राख्नैपर्छ भन्ने त केही छैन तरपनि कम्युनिष्ट पार्टी भएको नाताले पनि विश्व कम्युनिष्ट आन्दोलनका प्रवर्तकहरुलाई सम्झिनै नखोज्नाले मूलतः एमालेको वर्गीय उत्थानलाई नै संकेत गर्दछ ।

२०६५ सालको बुटवल महाधिवेशनबाट काठमाण्डूसम्म आइपुग्दा आधारभूत रुपमा एमालेको नीति, कार्यक्रम र दृष्टिकोणमा खासै परिवर्तन देखा परेको छैन । पार्टीभित्रको लडाईं विचार, सिद्धान्त भन्दा पनि व्यक्तिकेन्द्रीत हुन गएको छ । अब हेर्न बा“की छ कि वैचारिक खडेरिले बा“झो भएको भूमिमा वर्षात्स“गै सुरु भएको नवौं महाधिवेशनले विचारको हरियाली लहराउन सक्छ या सक्दैन । यदि एमालेले आफूलाई यसपाली पनि वैचारिक र सैद्धान्तिक हिसाबले स्पष्ट पार्न सकेन र पुरानै मझधारमा उभ्यायो भने विगतमा जस्तो चुनावी मत त पाउला नै तर, समकालीन राजनीतिमा एमाले वैकल्पिक शक्तिको रुपमा स्थापित हुन सक्दैन । अनि विगतमा झैं काठमाण्डू महाधिवेशन पनि वैचारिक रुपमा बा“झै ठहर्नेछ ।


मनिकर कार्की ‘निवर्तमान’
दैनिकपत्र दैनिकमा मिति २०७१ असार २३ गते प्रकाशित

संभावनायुक्त ‘ग्रेटर वीरगंज’

सामान्यतया विदा वा फुर्सदको समयमा घुमफिरको योजना बनाउने गरे तापनि कतिपय अवस्थामा अप्रत्यासित र अपर्झट हुने घुमफिर निकै रोमाञ्चकारी र अविश्मरणीय हुने गर्दछ । त्यस्तै एकदिने वीरगंज भ्रमण अप्रत्यासित एवं अविश्मरणीय भयो । शुक्रबार साँझ जगत पोखरेलजीले भोलि बिहान वीरगंज जाने है भनी प्रस्ताव राख्नुभयो । त्यसै त मध्य ग्रीष्मको खपिनसक्नु गर्मी, त्यसमाथि वीरगंजमा गएर गर्मीको मात्रा थप किन गर्नु ? मैले यो प्रचण्ड गर्मीमा वीरगंज किन जानु भन्ने विचार गर्दै पछि निर्णय दिने भनें । तर, त्यो भ्रमणमा पहिलेकै टोली अर्थात् यसै दैनिकका वरिष्ठ सम्पादक डीआर घिमिरे एवं सेवा विकास बैंकका कार्यकारी प्रमुख महेश काफ्ले पनि सम्मिलित हुने र त्यो एकप्रकारले व्यवसायिक एवं अवलोकन भ्रमण हुने भन्ने जानकारी पाएपछि मलाई पनि वीरगंज जाने चाहना भयो । त्यसो त वीरगंज मेरालागि नौलो ठाउँ थियो । र, यो यात्रामा मेरो वीरगंजको टेकाई नितान्त नूतन हुने थियो ।


भोलिपल्ट बिहान शनिबार अलि ढिला नै भयो । शनिबार भनेपछि अलि हलुका हुने दिन भएरै होला खासै बिहान चाँडै उठ्ने जाँगर पनि चल्दैन । त्यही भएर शनिबार अलि ढिलासम्म सुत्ने नै भइयो । फेरि अहिले विश्वको अर्को गोलाद्र्धमा विश्वकप फुटबलको महामेला चलिरहेको र यहाँको स्थानीय समय अनुसार त्यो खेल सबै राति नै हुने हुनाले यसो बिजुली बत्तिको चाँजोपाँजो मिलेको खण्डमा राति आक्कलझुक्कल फुटबल पनि हेरिने नै भइयो । तर पनि अधिकांश समय त हेर्दाहेर्दै झुलेर न अगाडिको थाहा हुने न पछाडिको पनि हुन्छ । अनि खेलको अन्तिम परिणामको पुनः भोलिपल्ट बिहान प्रशारण हुने हाइलाइट हेर्नुपर्ने बाध्यता पनि यथावतै छ । त्यो पनि बिजुली बत्तीले साथ दिएको खण्डमा मात्रै । नत्र रातभरी फुटबल हेर्दा पनि परिणाम पर्सिपल्ट मात्र अखबारमा हेरेर थाहा पाउनुपर्ने बाध्यता छ । यस मानेमा चालू विश्वकपको २० औं संस्करणले फुटबल पे्रमी नेपालीहरुको निद्रा ध्वस्त भएको र अबको अझै आधा महिनासम्म पनि यो प्रक्रियाबाट त्राण नपाउने अवस्था छ । त्यही विश्वकपको ह्याङओभरले पनि शनिबार बिहान चाँडै उठ्ने कुरै भएन ।

करिब छ बजेतिर उठेर एकपटक वीरगंज जाने टोलीको यात्रा अवस्थाबारेमा जानकारी लिने विचार गरेर जगत पोखरेलसँग सम्पर्क गर्न कोशिस गरें तर उहाँको फोन व्यस्त भयो । त्यसपछि डीआर घिमिरेसँग सम्पर्क गर्दा उहाँहरु हिंड्नै लागेको बताउनुभयो र मलाई पनि जाउँ भन्नुभयो । यसो विचार गर्दा मेरालागि वीरगंज नौलो ठाउँ भएको हुँदा वीरगंज घुम्ने यो अवसर पनि हो भन्ने सोचेर म पनि सम्मिलित हुने कुरा व्यक्त गरें र म तयार भएर निस्किएँ । यसपटकको यात्रा मेरा कारणले निर्धारित समयभन्दा आधा घण्टा ढिला हुन पुग्यो । त्यसो त हामी समयमा निकै पछाडि छौं । एकाध घन्टा ढिला हुनु हाम्रा लागि अति सामान्य भइसकेको अवस्थामा समयको सवालमा हामी निकै बहस पनि गरिरहन्छौं । यसपटक पनि यात्रावधि भरी त्यही आधा घण्टा ढिला भएको विषयमा निकै रमाइलो घोचपेच पनि भयो । जेहोस् हामी वीरगंजको लागि बुटवल छाड्दा त्यस्तै साँढे छ जति बजेको थियो । बुटवलबाट पूर्व लाग्दा त्यही पुरानो दृष्यहरुले उपस्थिति जनाइरहेका थिए । हामीसँगसँगै यात्रारत केही बादलका टुक्राहरुले आकाश ढाक्ने चेष्टा गरिरहँदा हामीलाई भने बिहानै देखि चर्किने बुटवल वरिपरीको चिच्याहट मौसममा केही राहत मिलेको अनुभूति भएको थियो ।

जसै हामी दाउन्ने पुग्यौं, सामान्य चियानास्ताको लागि हामी रोकियौं र बिहानको चिया नास्ता ग¥यौं । चिया नास्तापछि हाम्रो यात्रा निरन्तर जारी नै रह्यो । जतिजति पूर्वलाग्दै गर्दा दिन पनि चढ्दै जाने र गर्मीको पारो पनि चढ्दै जाने अवस्था भयो । यद्यपि वातानुकूलित गाडीमा यात्रारत रहँदा बाहिरी वातावरणको रापिलो घाम र सडकको पिच तातेर चल्ने तातो हावाको अनुभव गर्न परेन । वातानुकूलित गाडीमा यात्रारत रहँदै गर्दा शायद मानिसले वातानुकूतिल घर, गाडीमा बसेर बाहिरको वातावरणको महशुस गर्न नसकेको जस्तै जनताको पहुँचबाट माथि पुगेका नेताहरुले पनि जनताको हैसियत र उनीहरुको आवश्कता महशुस गर्न नसकेको होलान् भन्ने विचार मनमा पलायो । यद्यपि आजको वातानुकूलित यात्रा भने क्षणभंगुरका लागि मात्रै थियो त्यसैले भोलिका दिनमा फेरि त्यही गर्मीको उच्चाटलाग्दो यथार्थसँग साक्षात्कार गरिने हुनाले कम्तीमा मेरो लागि यथार्थबोध नहुने कुरै थिएन ।

हेटौंडा पुग्दा त्यस्तै १२ बजेको थियो । बार बजेको प्रचण्ड गर्मीमा पनि हेटौंडामा भने निकै शीतल अनुभव भयो । मध्यान्न भइकन पनि वादलको पातलो सतहले हेटौंडाको अधिकांश आकाश छोपेको हुनाले र हेटौंडाको हरियालीयुक्त वातावरणले सहर त्यति धुपिलो र रापिलो थिएन । फेरि नेपालकै सफा सहरको उपाधि पाएको हेटौंडा आफैंमा सुन्दर सहर पनि हो । सुन्दर भएकै हुनाले शीतलताको अनुभूति हुने नै भयो । जस्तो कि लुम्बिनी पुग्दा जस्तै धूपमा पनि शीतलताको अनुभूति भए भएजस्तो । आखिर गर्मी र शीतलता पनि अनुभूति गर्ने कुरा न हुन् । पछिल्लो समयमा हेटौंडा बजारमा फिलिलि गुडिरहेका विद्युतीय रिक्साले जोकोहीको ध्यान खिच्ने रहेछ । ‘मयूरी’ र ‘सारथी’ नामका विद्युतीय रिक्सा प्रदूषणरहित हुनुको साथै पारम्परिक रिक्सामा जस्ता शारीरिक श्रम आवश्यक नपर्ने र ८ जनासम्म यात्रा गर्न मिल्ने रहेछ । यो रिक्साको संभावना बुटवलमा पनि धेरै देखिएको महशुस गरेरै खासमा यसैको अवलोकन र बुटवलमा भित्र्याउने सोचका साथ यो भ्रमण भएको थियो । बुटवललाई बढ्दो सवारी चापबाट मुक्त गराई स्वच्छ, सफा, सुन्दर र हराभरायुक्त बुटवल बनाउने अभियानमा विद्युतीय रिक्सा निकै उपयुक्त हुने देखिन्छ । अहिले बुटवलमा पनि यो रिक्साको सेवा सञ्चालन गर्ने तयारी भइरहेको छ । जब हेटौंडाबाट पूर्व लागियो, यो भूगोल भने मेरा लागि नितान्त नौलो थियो । यसअघि पनि पटकपटक हेटौंडासम्मको यात्रा भए पनि त्यसपूर्वको यात्रा भने भएको थिएन । नयाँ ठाउँको यात्रा गर्दैगर्दा मेरा नजर भने त्यहाँको भूगोलको तस्बिर आँखामा कैद गर्न आतुर हुन्छन् । हेटौंडापूर्व बाराको अमलेखगञ्जसम्म खासै मानववस्ती देखिएन । चुरेको फेदैफेद जंगलको बाटो हुँदै अमलेखगञ्ज पुगिने रहेछ । अमलेखगञ्ज त्यत्ति ठूलो बस्ती रहेनछ ।

बाराको पथलैयाबाट हामीले पूर्वपश्चिम राजमार्ग छाडेर हामी दक्षिणतर्फ मोडियौं । अबभने औद्योगिक नगरी सुरु भएको महशुस भयो । सडकका वरिपरी लहरै रहेको विभिन्न उद्योग, कलकारखानाहरुले नेपालमा पनि औद्योगिक विकासको संभावना रहेछ भन्ने महशुस गरायो । त्यस्तै करिब आधाघण्टाको यात्रापछि हामी नेपालको औद्योगिक एवं वाणिज्य नगरी वीरगंज पुग्यौं । वीरगंज पुग्दै गर्दा सडकका दायाँबायाँ फालिएका फोहोर र खुल्ला नालिबाट बगिरहेको ढलले अलि दुर्गन्धित लाग्दथ्यो । मुलुककै सफा सहर हेटौंडाहुँदै वीरगंज जाने जोकोहीलाई त्यहाँको अव्यवस्थित सडक अनि बजार क्षेत्रमा गरिएका अव्यवस्थित पार्किंग, त्यसमाथि प्रचण्ड गर्मीका कारण चिम्सा आँखा बनाएर हुर्नुपर्ने बाध्यताले वीरगंजप्रतिको धारणा पूरै बदलिने देखियो ।


यतिहुँदाहुँदै पनि वीरगंजको आफ्नै महत्व र इतिहास छ । वास्तवमा वीरगंज नेपालको प्रजातान्त्रिक आन्दोलनमा एउटा उल्लेख्य इतिहास बोकेको पुरानो सहर हो । २००७ सालको क्रान्तिमा वीरगंजको भूमिका निकै रणनीतिक रहेको कुरा हामीले इतिहासमा पढ्दै आएका हौं । त्यसैगरी क्रान्तिकै क्रममा थिरवम मल्ल र तेज बहादुर अमात्य सहिद भएको इतिहासका बारेमा त्यहाँकै एक अगुवा एवं प्राध्यापक डा. दीपक शाक्यले जानकारी दिनुभयो । शाक्यले नै हामीलाई वीरगंजका अन्य महत्वपूर्ण पक्षहरुको बारेमा पनि जानकारी दिनुभयो ।


वीरगंज नेपालको लागि पहिलो र महत्वपूर्ण आर्थिक नाका हो । भारतीय बजारबाट सजिलो, छिटो, सहज र सस्तो दरमा सामान ल्याउने एकमात्र नाका वीरगंज नाका हो । यसर्थ, नेपालको आर्थिक विकासमा वीरगंजको मुख्य भूमिका रहने गर्दछ । त्यसो त वीरगंज भन्सार नाकाबाट मात्रै मुलुकको करिब ४० प्रतिशत कूल राजस्व भित्रिने गरेको तथ्यांक छ । त्यसैगरी वाणिज्य र औद्योगिक नगरी वीरगंजदेखि पथलैयासम्म औद्योगिक करिडोरको रुपमा विकास भएको छ । यद्यपि यहाँका उद्योगधन्दा तथा कलकारखानाहरुको सचित व्यवस्थापन हुन नसकेको देखियो । वीरगंज व्यवसायिक क्षेत्र भएकोले विकासका अन्य दृष्टिकोणबाट वीरगंज निकै संभावनायुक्त हुँदाहुँदै पनि सामाजिक, सांस्कृतिक एवं मानवीय विकासमा पछाडि रहेको प्रतीत हुन्थ्यो ।

वीरगंज आर्थिक, सामाजिक, धार्मिक तथा कृषि उत्पादनको हिसाबमा संभावना युक्त स्थान हो । वीरगंजको संभावनाकै कुरा गर्ने हो भने नेपालकै एकमात्र सुख्खा बन्दरगाह वीरगंजमा छ । त्यसैगरी एकीकृत भन्सार कार्यालयले पनि यसको व्यवसायिक महत्व दर्शाएको छ । त्यसैगरी बाराको निजगढमा निर्माण हुने अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल एवं काठमाडौं–निजगढ फास्ट ट्र्याकले वीरगंजको संभावनालाई उजागर गर्दछ । वीरगंजको वैभव बढाउने र वीगरंजलाई नेपालकै नमूना सहर बनाउनको लागि ‘ग्रेटर वीरगंज’ घोषणाका लागि आवश्यक तयारी भइरहेको र त्यो योजना अनुसार वीरगंजलाई औद्योगिक, यातायात, शैक्षिक, कृषि सहरको रुपमा व्यवस्थित गरिने योजना रहेको जानकारी प्राध्यापक शाक्यले दिनुभयो । ग्रेटर वीरगंज अन्तर्गत पूर्वपश्चिम बाराको कलैया देखि विन्दवासिनीसम्म तथा उत्तरदक्षिण पथलैयादेखि रक्सौलसम्मको भूगोल समेटिने र सन् २०५० सम्ममा वीरगंजलाई आधुनिक सहरको रुपमा व्यवस्थित गरिने योजना रहेको जानकारी पनि उहा“ले दिनुभयो । वीरगंजको यिनै यथार्थ र संभावनाको जानकारीका साथ हाम्रो यात्राले विश्राम लियो । यात्राका क्रममा हामीलाई वीरगंज तथा हेटांैडामा आत्मीय आतिथ्यता प्रदान  गर्ने नेपाल जेसिसका साथीहरु एवं समग्र वीरगंजको यथार्थ जानकारी र संभावनाको बारेमा जानकारी दिनुहुने डा. शाक्यलाई हार्दिक धन्यवाद ।

मनिकर कार्की “निवर्तमान”

Published at: Dainikpatra Daily

रुदानेको देशमा भुईं कुहिरो

यात्रा राजधानी काठमाण्डूसम्मको थियो । यात्राका सहयात्रीहरुमा यो पंक्तिकारसहित यसै दैनिकका वरिष्ठ सम्पादक डीआर घिमिरे, जगत पोखरेल एवं महेश काफ्ले जुटेका थियौं । बुटवलबाट बिहान ११ बजे निस्कने योजना थियो तर, खासगरी जगत पोखरेलजीको कार्यव्यस्ताका कारण २ घण्टा ढिलोगरी यात्रा सुरु भयो । काठमाण्डूसम्मको यात्रा भए तापनि अघिल्लो दिन नै हेटौंडा–दामनहु“दै जाने तय भएको थियो । यात्रालाई सहज बनाउनका लागि एक जना सवारी चालक पनि थिए, उनको नाम सोधिएनछ । टोलीले बुटवल छाड्दा एक बजेको थियो । बुटवलको धपक्कै बलेको घमाइलो मौसममा यात्रा शुभारम्भ गर्दा सबैजना असिनपसिन भएका थियौं । यद्यपि यात्राको रोमाञ्चकारी दृष्यहरुले गर्मीको कुनै परवाह भएन । बुटवलबाट जसै हाम्रो गाडी पूर्वतिर लाग्यो, बाटोमा खासै गर्मीको अनुभव भएन, शायद यात्रारत भएरै होला । नत्र, ग्रीष्मको चरम गर्मी अनि तराईको पारिलो घाम, के खपिसक्नु हुन्थ्यो र ?


दाउन्नेमा केही बेरको सुस्ताईपछि हाम्रो यात्रा सरासर अघि बढ्यो र भरतपुर पुग्दा झण्डै चार बजेको थियो । राजमार्ग विस्तारको अभियानले केही खुम्चिएको दाउन्नेमा फेरि नया“ चहलपहल सुरु भएको रहेछ । त्यसो त  नेपालमा जे गर्नु हु“दैन भनिन्छ, त्यही नगरी हु“दैन । राजमार्ग विस्तारको क्रममा अतिक्रमित संरचनाहरु भत्काइरह“दा फेरी थप निर्माण भइरहेको पनि देखियो । भरतपुरमा त्रिवेणी एफएममा अवलोकनका लागि केहीबेर बसियो । रेडियोका अध्यक्ष सुदिपसिं अधिकारीस“ग परिचयात्मक भेट पश्चात् हाम्रो यात्रा सिधै पूर्वतर्फ अघि बढ्यो । झण्डै सा“ढे पा“चबजे हाम्रो टोली हेटौंडा पुग्यो । हेटौंडा बजारको परिक्रमा गर्दै हेटौंडामा विद्युतीय ‘मयुर रिक्सा’मा सयर गरियो । चार जना यात्रुहरु बस्न मिल्ले गरी बनाइएको रिचार्जेबल ब्याट्रीबाट चल्ने अटोमेटिक रिक्सालाई त्यहा“ मयुर रिक्सा भनि“दोरहेछ । बुटवलको बजारमा नदेखिएको त्यो मयुुर रिक्सा नौलो र आकर्षक लाग्यो । बुटवलमा पनि त्यसको प्रशस्त संभावना देखिन्छ । आरामदायी र आकर्षक देखिने उक्त रिक्सा शारीरिक श्रममा आधारित रिक्सा भन्दा उन्नत देखिन्थ्यो । शारीरिक श्रम कम पर्ने हु“दा चालकलाई पनि निकै सहज हुने देखिन्छ ।

राप्तीको शाखा खोलोको तिरैतिर हामी हुईंकि“दा झण्डै सा“ढे ६ बजिसकेको थियो । गोधुली सा“झमा खोलाको तिरैतिर हुईंकि“दा मनैदेखि शीतल अनुभूति भयो । र यात्रालाई अझ रोचक र रोमाञ्चित बनाउने क्रममा गफका अनेक श्रृंखलाहरु पनि सुरु हु“दै गए । राजनीतिदेखि सुरु हुने गफको श्रृंखला अर्थ, व्यापार, व्यवसाय, कलासंस्कृतिहु“दै सांसारिक जीवनका रंगहरुसम्म पुग्दथे । यसरी सा“झको मनमोहक पवनस“ग बहेली खेल्दै यात्रा निरन्तर जारी रह्यो । यसरी यात्रारत रह“दा म भने विगतमा त्यही बाटो हिंड्दाको अनुभूतिले नोस्टाल्जिक भइरहेको थिए“ । भैंसेमा पुगेर चियो पिउने सुरसार कसियो । भैंसे त्रिभुवन राजपथको अन्तिम खण्ड हो । काठमाण्डूको थानकोटदेखि मकवानपुरको भैंसेसम्मको ७२ माइल अर्थात, झण्डै ११६ किमि लामो बाटो भारत सरकारको आर्थिक सहयोगमा बनेको हो । भैंसेबाट काठमाण्डू जानको लागि दुईवटा बाटाहरु छन् । भैंसेबाट उत्तरपूर्वतिर लाग्दा मकवानपुरको पुरानो सदरमुकाम भिमफेदीबाट कुलेखानीहु“दै काठमाण्डू जाने एउटा बाटो छ भने भैंसेबाट उत्तर पश्चिम सिमभञ्ज्याङ–दामनहु“दै नौबिसेबाट काठमाण्डू जाने अर्को बाटो छ ।

हाम्रो बसाई दामनमा हुने भएको हु“दा हामी भैंसेबाट उत्तर पश्चिमतर्फ लाग्यौं । अब भने अलि सा“घुरो र घुम्ती तथा मोडयुक्त बाटो हु“दै हामी अघि बढ्यौं । ग्रीष्मको उच्चाटलाग्दो गर्मीबाट अत्तालिएका हामीहरु पहाडी घुर्माइलो बाटोमा हुईंकिँदै उकालो लाग्दा र सा“झको बैंसालु पवनस“ग रोमाञ्चित हु“दै यात्रा गर्दा मन कम्ती रोमाञ्चित भएन । यो भूगोल मेरा लागि नौलो त थिएन । तर, पनि पहाडी राजमार्गमा हुईंकि“दा प्राप्त हुने रोमाञ्चकारी अनुभवले जहिल्यै पनि यात्रालाई नया“ र नौलो नै बनाइदिन्छ । यही भूगोलमा पहिलोपटक आउ“दा वर्षात्को पानीले धोएर सुन्दर बनाएको हरियाली मौसममा उकालो लागेको थिए“ । यसपटक ग्रीष्मको उत्कर्षमा यात्रा गर्दा अघिल्लो पटकको जस्तो हरियालीयुक्त दृष्यहरु त थिएनन्, तथापि वनजंगल, पुलपुलेसा र सर्पझैं बटारिएको बाटोले भने आफ्नो स्वतः छाडेको थिएन ।



अब भने रात पर्दै गएको थियो । केही सिमित क्षेत्रको बाहेक वारिपारीको दृष्यहरुको अनुमान मात्र लगाउन सकिन्थ्यो, प्रस्ट देख्न सकिंदैनथ्यो । डा“डा पाखाहु“दै सर्पजस्तै बटारिएको बाटोमा मोटरसाइकलको यात्रा जति सजिलो हुन्छ, गाडीमा त्यस्तो अलि नहु“ने रहेछ । घुम्ती, मोड, पुलपुलेसाहु“दै हामी उकालो चढ्यौं । तराईको उच्चाटलाग्दो गर्मीबाट निकै राहत महशुस गर्दै हामी अघि बढिरह्यौं । यद्यपि पहाडी जीवनका दुःख र पीडाहरु पनि कम भने छैनन् । हामीलाई पहाडको सुन्दरताले मोहित बनाएको हुन्छ र, हामी पहाडी र हिमाली क्षेत्रको सुन्दरता देखेर मन्त्रमुग्ध हुन्छौं र सोच्दछौं, सधैं यस्तै सुन्दरताबीच जीवन बिताउन पाए क्या गजब हु“दो हो । तर, यथार्थमा त्यहा“को दुःख, पीडा र कष्टको बारेमा हामी सोच्दै सोच्दैनौं । हिमाल हेर्दा जति सुन्दर र स्वच्छ देखिन्छ, त्यहा“को जनजीवन र जिवीका त्यत्तिकै कष्टपूर्ण हुन्छ । मलाई पनि त्यस्तै अनुभूति भयो । एक दिनका लागि तराईको गर्मी छल्न पहाडको यात्रा जति रोमाञ्चकारी हुन्छ, त्यहा“को जीवनस“ग एकाकार हुन त्यत्तिकै कठिन पनि । तर, यसको विकल्प भनेको पहाडी जीवनलाई सहज किसिमले मैदान र समथर भूभागस“ग लिङ्क गराउनु हो । पहाडमा दुःखमात्र छैन किन्तु अपार संभावना पनि छ । यातायात, सञ्चार, पानी, बिजुलीले पहाडलाई समृद्ध बनाउने हो भने पहाड फगत दुःखको पहाड मात्र बन्दैन, यो समृद्धिको संभावना पनि बन्नेछ ।

सल्लाघारीभित्र लुकामारी गर्दै लमतन्न सुतिरहेको मोटरबाटोलाई पच्छ्याउ“दै उकालो लाग्दा कम्ति रमाइलो भएन । तर, अब भने हामीले गाडीको हेडलाइटले जति दृष्य देखियो बस् त्यत्तिमै चित्त बुझाउनुको विकल्प थिएन । किनकि सम्पूर्ण रुपले दिन घोप्टिएर रातको जगजगी भइसकेको थियो । जति उकालो चढ्दै गयो चिसोपना उति बढ्दै थियो । अब हामी कल्पना मात्र गर्न सक्थ्यौं कि वरिपरी लालीगुरा“सको जंगल छ र त्यहा“ राताम्य फुलेका लालीगुरा“सले वन मनमोहक बनेको छ । पारीपट्टी जंगलमा लागेको डडेलोले भने मनै अमिलो भयो । गृष्म ऋतुमा नेपालमा डडेलो लाग्ने क्रम तीव्र हुन्छ । यसरी वनजंगलमा लाग्ने डडेलोका कारण कयौं जीवजन्तु तथा जडीबुटीहरु नष्ट हुन पुग्दछन् । साथै त्यसले समग्र वातावरणीय दुष्प्रभावहरु निम्त्याइरहेको हुन्छ । तर, यसलाई रोकथाम गर्ने र नियन्त्रणका लागि ठोस पहलकदमी भएको देखिंदैन ।

जति उकालो लाग्दै गयो, चिसोपना बढ्दै गयो । सिमभञ्ज्याङ पुग्नै लाग्दा भुईं कुहिरोले बाटो नै नदेखिने भयो । साथै चिसो स्याठले कान नै रातो हुनेगरी जाडो भयो । यसरी एक्कासी भुईं कुहिरो लाग्नुको कारण शायद दिउ“सो परेको पानी नै हो भन्ने अनुमान लगायौं । यसरी हामी करिब ९ बजेतिर दामन पुग्यौं । त्यसैदिन बेलुकीको खाना दामनबाट झण्डै १५ किमिको दूरीमा रहेको पालुङमा खाने तय भएको थियो । यसर्थ, हामी सिधै पालुङतिर मोडियौं । पालुङका साथीहरुले असाध्यै हार्दिकताका साथ आतिथ्यता गरे । खानपिन गरेर हामी पुनः दामनमै रात बिताउने योजनाले उक्लियौं ।

भोलिपल्ट बिहान दामनबाट ओरालो लाग्दा सात बजिसकेको थियो । हामीलाई अब होटलका साहुजीले दामन र पालुङको बारेमा बताउ“दै थिए । हेटौंडाबाट यति छोटो दुरीमै रहेको दामन जहिल्यै पनि चिसो हुने ठाउ“ हो । समुद्री सतहबाट २४८८ मिटर उचाईमा रहेको सिमभञ्ज्याङबाट १ दर्जनभन्दा बढी हिमालसहितको मनोरम हिम श्रृंखलाको दृष्यावलोकन गर्न सकिन्छ । विशेषगरी हिउ“पर्ने सिजनमा यहा“ निकै भिड लाग्नेगर्दछ । यद्यपि दामन–सिमभञ्ज्याङ घुम्न आउने आन्तरिक तथा बाह्य पर्यटकहरु बारै महिना आइनैरहन्छन् । खासगरी हेटौंडाबासीहरुका लागि गर्मी छल्नको लागि यो सहि र सुलभ गन्तब्य हुन सक्छ । तर, बिहानै लागेको तुवा“लोका कारण हिमाली सुन्दरता देख्न भने सकिएन । त्यसै हिमाल उसै हिमाल । सुन्दरता छापिंदा झनै राम्रो हिमाल । हो हामीलाई हिमाली सुन्दरताको अवस्थिति नै राम्रो लाग्यो ।

दामन–पालुङ तरकारी खेतीका लागि निकै उपयुक्त ठाउ“ हो । त्यसो त पालुङ प्राचीनकालदेखि नै समृद्ध ठाउ“ पनि हो । पालुङ चारैतिर पहाडले घेरेको सानो उपत्यका जस्तो ठाउ“ हो, जहा“ प्रशस्त तरकारी खेती हुने गर्दछ । यहा“को मुख्य तरकारीहरुमा आलु, मूला, काउली, भण्टा, फर्सी, सिमी लगायत छन् । त्यसैगरी सिमभञ्ज्याङ पनि फलफूल खेतीका लागि निकै उपयुक्त स्थान हो । यहा“ करिब ९० हेक्टर जमीनमा सरकारी बागबानी केन्द्र नै निर्माण भएको तर अहिले त्यो सञ्चालनमा नरहेको थाहा भयो । त्यो वागवानी केन्द्रमा स्याउ, नासपाती, आरु, आरुबखडाजस्ता फलफूलहरुको उत्पादन हुने ती होटल व्यवसायीले जानकारी दिए । पालुङमा किवी र ग्राउण्ड एप्पल (भुईं स्याउ) को पनि खेती गरिने बताए । यसरी फलफुल र तरकारीको हिसाबमा यो क्षेत्र निकै उत्पादनमूलक क्षेत्र लाग्यो । यहा“को उत्पादन मुख्य गरी काठमाण्डू, पोखरा, वीरगञ्ज लगायत देशका विभिन्न स्थानहरुमा जाने रहेछ ।

तल पालुङमा ओर्लिएपछि रुपचन्द्र विष्ट (रुदाने)ले निर्माण गरेको पालुङस्थित ‘विकास घर’ तिर लम्कियौं । विकास घरको बारेमा धेरै सुनेको पढेको भए पनि प्रत्यक्ष अवलोकन गरेको थिईंन । अघिल्लो पटकको भ्रमणमा जुन कुरा छुटेको थियो, त्यो त्यही विकास घर नै थियो । यसपटक भने हामीलाई विकासघरको अवलोकन भ्रमण गराए, त्यहींका एक होटल व्यवसायी शिव कुमार के.सीले । वि.सं. २०३१ सालमा निर्माण गरिएको यो विकास घरमा ३०० जनासम्म बसेर छलफल गर्न मिल्ने ठूलो हल छ भन्ने कुरा थाहा भयो । त्यसो त विकास घर उतिबेला रुपचन्द्रले जनश्रमदानबाट निर्माण गरेका थिए भन्ने सुनिएको हो । यो घर निर्माण गर्नुको मुख्य कारण आम जनतामा रहेको ‘अथाहा’लाई हटाई उनीहरुलाई ‘थाहा’ दिनु थियो । अर्थात, राजनीतिक जागरणयुक्त प्रशिक्षण दिनु मुख्य उद्देश्य रहेको थियो । त्यसो त रुपचन्द्र विष्ट ‘थाहा’ आन्दोलनका प्रवर्तक हुन् । उनको थाहा अभियानले उनलाई अहिलेसम्म पनि जीवित राखेको छ । थाहाघर अगाडि हातमा हाते माइक समातेर तुरुन्तै भुईंमा जम्मा भएको मासलाई सम्बोधन गर्न लागेजस्तो झलक दिने निडर, अटल योद्धाको परिचय बनाएका रुपचन्द्रको सालिकलाई सम्मान भावले अभिवादन गर्न मन लाग्यो । रुदानेको सालिक नियाल्दै गर्दा उनले अहिलेको मुलुकको राजनीतिक बेथिति र मेरो मनको अन्योलग्रस्त द्विविधाप्रति ब्यङ्य गर्दै ‘मूर्ख त“लाई अझै पनि थाहा भएन है’ भनेर गिज्याएझैं पनि लाग्यो ।

‘थाहा’ रुपचन्द्रको नारा थियो । जनताले ‘थाहा’ नपाएर दुःख पाउनुपरेकोले सबैले ‘थाहा’ पाउनुपर्छ भन्ने उनको अभिव्यक्ति थियो । थाहा अभियन्ता रुपचन्द्र विष्टबारे अनेक किस्साहरु चलनचल्तीमा छन् । विकासघरबाट फर्किंदै गर्दा विकास घरको सिरानमा लेखिएको रुपचन्द्रको यो भनाईमा आँखा गयो, ‘हामी कसैका होइनौं कोही हाम्रा होइनन् । हामी सत्य र ठीकका, ठीक र सत्य हाम्रा’ । अनि मनमा गुन्दै गए“, आखिर रुदाने भएका भए, उनलाई आज कसको कोटीमो राखिन्थ्यो होला ? अह“ जवाफ भेटिएन ।


मनिकर कार्की “निवर्तमान”

‘वैकल्पिक राजनीति’को कार्यभार

मनिकर कार्की निवर्तमान करिब पच्चीस सय वर्षअघि गौतमबुद्धले भनेका थिए – ‘दुःख छ । दुःखको कारण छ । दुःखको निवारण छ । ज्ञान, शील र समाधीको ...