आस्थाको विभ्रम

मनिकर कार्की ‘निवर्तमान’

एक दिन बुटवलका केही अग्रज व्यक्तित्वहरुसँग भलाकुसारी गर्ने अवसर मिल्यो । तिहार भर्खरै सकिएको थियो । मानिसका घरघरमा तिहारका लागि पकाइएको सेलरोटी खाजाको रुपमा प्रयोग हुने क्रम शायद जारी नै थियो । त्यसैले तिहारमा पकाइएको सेलरोटी र चियासँगै गफको सिलसिला सुरु भयो, एक अधिवक्ता मित्रको कानूनी परामर्श कार्यालयमा । यो पंक्तिकारले दसैंको प्रसंगमा फेसबुकमा राखेको स्टाटसबाट भएको कुरा कुराकानीको केन्द्रीय विषय धर्म, संस्कार, संस्कृति र चाडपर्व बन्न पुग्यो ।

पंक्तिकारले दसैंको सन्दर्भमा ‘गाउँघर गएर बाआमा, आफन्तजन एवं साथीसंगीहरुसँग भेटघाट भयो तर, धार्मिक आस्था नभएका कारण निधारमा टिको टाँस्ने काम भने गरिएन’ भनेर स्टाटस लेखेको थियो । त्यही स्टाटसप्रति असन्तुष्टि जनाउँदै आफ्नो संस्कृति र परम्परा छाड्न नहुने सल्लाह दिनुभयो यो पंक्तिकारलाई । ठीक छ, उहाँले जसरी धर्म, संस्कृति, संस्कार र परम्परालाई आफ्नो पहिचानको रुपमा लिंदै जीवनका लागि त्यसको जर्गेना र निरन्तरता अति जरुरी रहेको तर्क गर्नुभयो । त्यसैगरी यो पंक्तिकारले पनि कुनै एक अमूक वर्ग, जाति, भाषाभाषि र समुदायको धर्म, संस्कार र संस्कृतिसँग बिलकुल फरक अझ कतिपय अवस्थामा उल्टो लाग्ने संस्कार, परम्परा र संस्कृति अर्को समुदायको छ भने त्यसलाई मान्ने छुट उसलाई हुन्छ कि हुँदैन भनी जिरह गरेको थियो ।

सिकारी काठमाण्डू

मनिकर कार्की ‘निवर्तमान’

जमैकन गायक एवं संगीतकार बब मार्लेको ‘बफलो सोल्जर’ ले सन् ८० र ९० को दसकमा विश्वव्यापी ख्याती कमायो । उक्त गीतले सारा काला वर्णका अमेरिकीहरुलाई प्रतिरोध आन्दोलनमा लाग्न प्रेरित ग¥यो र सो गीत विश्वभर प्रतिरोध आन्दोलनको आइकन नै बन्न पुग्यो । जसरी पञ्चायतकालदेखि आजसम्म श्याम तमोटले सृजना गरेको ‘गाउ“गाउ“बाट उठ, बस्तीबस्तीबाट उठ’ नेपाली समाजको मुक्ति आन्दोलनको आइकन बनेको छ त्यसैगरी मार्लेको ‘बफलो सोल्जर’ विश्वभरी नै मुक्ति र प्रतिरोधको प्रतीकको रुपमा गुञ्जिरहेको छ, यत्रतत्र सर्वत्र गुञ्जिरहेको छ, ‘बफलो सोल्जर, इन द हार्ट अफ अमेरिका...’

हाम्रो सन्दर्भमा कुरा गर्ने हो भने पनि यो गीतको सान्दर्भिकता बढ्दै गएको महशुस गर्न सकिन्छ । अहिले खासगरी मुलुकको संविधान घोषणास“गै देशब्यापी रुपमा प्रतिरोध आन्दोलन चलिरहेको छ । संविधानमा आफ्ना हक, अधिकार र पहिचानका मुद्दाहरु नसमेटिएको भन्दै समग्र थारु, मधेश, आदिवासी, जनजाति, दलित तथा उत्पीडित समुदायका मानिसहरु आन्दोलित छन् । तर, यस्तै अन्यौलग्रस्त अवस्थामा पनि काठमाण्डू खाल्डो संविधानको स्वागतार्थ सबैलाई कासन गरिरहेको छ ।

सीमांकन विवाद विज्ञमार्फ समाधान गरौं

मनिकर कार्की 'निवर्तमान'
अहिले मुलुक संकटग्रस्त अवस्थामा छ । अनि संकटग्रस्त मुलुकका हामी मुलुकबासीहरुको दैनिकी अत्यन्तै अभावग्रस्त र पीडामय हुन पुगेको छ । हामी राजनीतिक, आर्थिक, सामाजिक, सांस्कृतिक र मनोवैज्ञानिक रुपले तनावपर्ूण्ा अवस्थामा छौं । दैनिक जीवनयापनका लागि आवश्यक इन्धनदेखि खाद्यान्न, औषधि तथा अन्य अत्यावश्यक सरसामानसम्मको अभावका कारण सबैको दैनिकी अनियमित र अभावग्रस्त बन्न पुगेको छ । अनि दैनिकी चलाउनकै लागि गरिने प्राविधिक गुजाराले घरपरिवारमा अतिरिक्त व्ययभार थपिन जाँदा त्यसको मनोवैज्ञानिक असरले आम मान्छेको स्वास्थ्य सूचकांकहरु पनि प्रतिकूल बन्ने खतरा बढ्दै गएको छ । 

अहिलेको संकटग्रस्त अवस्थाको देखिने कारण भारतले गरेको नाकाबन्दी हो भने यसको भित्री कारण सत्तामा बसेका शासकहरुले संविधान निर्माणका क्रममा देखिएका असन्तुष्टि अनि तर्राई मधेशमा चलेको न्यायोचित आन्दोलनलाई समयमै सहि ढंगले सम्बोधन गर्न नसक्नुको परिणाम हो । अनि त्यसभित्रको एकमात्र मुख्य कारकको रुपमा नयाँ संविधानमा व्यवस्था गरिएको प्रदेशहरुको विभाजन अर्थात् ठूला नेताकेन्द्रीत सीमांकन नै बन्न पुगेको छ । अब कुनै पनि हालतमा उक्त सीमांकनको पुनरावृत्ति नहुँदासम्म यो समस्या दर्ीघकालका लागि समाधान हुने अवस्था देखिंदैन ।

'नयाँ शक्ति'को अर्थराजनीतिक आधार

मनिकर कार्की 'निवर्तमान'
जसै असोज ३, २०७२ मा संघीय गणतन्त्र नेपालले नयाँ संविधान प्राप्त गर्यो, त्यसको ठीक दर्ुइ दिनपछि संविधान निर्माणमा अहोरात्र खटेका एकीकृत माओवादीका वरिष्ठ नेता एवं पर्ूव प्रधानमन्त्री डा. बाबुराम भट्टर्राईले पत्रकार सम्मेलन गरी पार्टर्ीी व्यवस्थापिका संसदको सदस्य पद परित्यागको घोषणा गरे । त्यसयता राजनीतिक वृत्तमा त्यही विषय चर्चामा रहेको छ र यसले नेपाली राजनीतिमा एक खालको तरंग सिर्जना गरिदिएको छ । अनि आम जनमानसमा डा. बाबुराम भट्टर्राईले हठात् किन पार्टर्ीीरित्याग गरे भन्ने जिज्ञासा पनि अनुत्तरित नै छ । तथापि बाबुराम भट्टर्राईको पार्टर्ीीरित्यागको परिघटना अत्यन्तै नयाँ भने होइन । पार्टर्ीीत्र र बाहिरबाट पनि उनले पार्टर्ीीmुटाउने छन् भनेर लख काटिएको हो । अनि धेरैले धेरैपटक उद्घोष नै गरेका पनि हुन् । जसै एकीकृत माओवादीभित्र अध्यक्ष प्रचण्ड र बाबुराम भट्टर्राईबीच अन्तरसंर्घष्ाको विषय प्रवेश पाउँथ्यो पार्टर्ीीभत्र र बाहिरकाहरुले उनलाई पार्टर्ीीmुटाएर बाहिरिन पटकपटक चुनौति पनि दिएकै हुन् । यी सबै परिघटनाहरुलाई एकीकृत ढंगबाट विश्लेषण गर्ने हो भने बाबुराम भट्टर्राईको पार्टर्ीीर्हिगमन अनपेक्षित होइन भन्न अफ्ठेरो पर्दैन ।


तर, आफैंले निर्माण गरेको पार्टर्ीीकाएक छाडेर बाहिरिनु बुद्धिमता हो त - भन्ने प्रश्न फेरि पनि उब्जिन्छ । निश्चित रुपमा भावनात्मक रुपले यदि विषयलाई हेरियो भने यो कदापि सुखद कदम होइन नै । किनकि बाबुरामले जुन पार्टर्ीी आन्दोलन निर्माण गर्ने काममा आफ्नो जीवनको अत्यन्तै ऊर्जाशील समय खर्च गरियो, त्यो पार्टर्ीीाडेर जाने कुरा सहज र सुखद पक्कै होइन । तर, खासखास कालखण्डमा यस्ता अप्रिय निर्ण्र्ाारु गर्नुपर्ने रहेछ किनकि यस्तो निर्ण्र्ाालिइएन भने कहिल्यै पनि इतिहासको क्रमभंग हुँदैन र जब इतिहासको क्रमभंग हुँदैन इतिहासको गतिले नयाँ मोड लिन सक्दैन । अनि जबसम्म नयाँ निर्माणको आधार बन्दैन र नयाँ निर्माणको आधार खडा नभएसम्म विकास र प्रगतिका कुरा सुन्दर गफमै सीमित हुनेछन् । हो, बाबुरामले त्यो जोखिम मोलेरै अहिले पार्टर्ीीरित्यागको घोषणा गरेका छन् । तथापि उनको यो कदममा संभावना मात्र छन् भन्ने होइन यो अत्यन्तै जोखिमयुक्त र चुनौतिपर्ूण्ा पनि छ जति यसमा सुन्दर संभावनाको अंकुर पलाएको छ ।

एकल राष्ट्रियताको राग

-मनिकर कार्की 'निवर्तमान'

अहिले जसरी थारु, मधेशी, मगर, लिम्बु, दलित, महिला तथा अन्य सीमान्तकृत समुदायहरु आफ्नो भाषा, धर्म, संस्कार र सांस्कृतिक पहिचानको लागि आन्दोलित छन्, समाजका एकथरी एलिटहरु जर्बजस्त तर्क गर्दैछन्, यस्ता गतिविधिले सामाजिक सद्भाव खलल भयो, अनि त्यसले मुलुकको राष्ट्रियतामाथि नै खतरा आयो भनेर ।

समाजका अति सीमान्तकृत समुदायहरुले राज्यस“ग हक, अधिकार र पहिचान माग गर्दा कसरी राष्ट्रियता खतरामा पर्छ - अनि ती चोक, गल्ली र चियापसलमा हुने राष्ट्रियतासम्बन्धी गफको नेतृत्व तिनै एलिटहरुले गरिरहेका छन् । उनीहरुले चलनचल्तीको 'नेपाली राष्ट्रियता'को बचाउ संरक्षणका लागि अनेक काम गरिरहेका छन् । अनि राज्यबाट वषौर्ंदेखि उत्पीडित र सीमान्तकृत समुदायले आफ्नो अधिकार र पहिचानको कुरा गर्दा 'सबैभन्दा पहिले हाम्रो नेपाल र हामी नेपाली' को मनोवैज्ञानिक हतियार उचालिहाल्छन् ।

अह“ इतिहासमा हामी नेपालीको डिस्कोर्स कसरी निर्माण भयो भन्ने कुरा खोतल्ने लेठो गर्दैनन् । अनि भन्छन्, 'सयौं थुंगा फूलका हामी नेपाली' । ती अझै पनि त्यही पारम्परिक राष्ट्रियताको हेजिमोनी सृजना गरिरहेका छन् । अह“ 'सयौं थरी' फूलको मालाले मात्र सबैको अस्तित्व स्वीकार गर्छ भन्ने सोच्दैनन् ।

कालीगण्डकी किनारमा गिद्द पच्छ्उँदै...

मंसिर महिनाको अन्तिम दिन, अर्थात् तापक्रम घट्ने क्रम जारी नै छ । कालीगण्डकी किनारमा छिप्पिंदो बिहानीसँगै चीसो पानीको सतहबाट उठेको भर्ुइं कुहिरोको च्यादर छिचोल्दै घाम देखिन खोज्दैछ । जति जति घामको झुल्को धर्तीमा र्स्पर्श हुँदैछ, नदी किनारमा चलेको चिसो सिरेटोको करेण्ट घट्दै जाँदा न्यानोपनको आभास बढ्दैछ ।

हामी किनारमा चियाको चुस्की लिंदै रमाइरहेका छौं । यत्तिकैमा बेगवान गतिमा पश्चिमतिरबाट एउटा गिद्द बेतोडले उड्दै आउँछ, चिलगाडी झैं । नेपालमा पाइने यो चरो दर्ुलभ प्रजातिमा पर्छ । बेगवान गतिमा उडिरहेको गिद्दलाई क्यामेरामा कैद गर्दागर्दा त्यो केही पर रहेको सिमलको रुखमा बस्न पुग्छ, अति त बगर, खरबारी, झाडी, बाँसघारी हुँदै त्यही गिद्दलाई पच्छ्याउँदा पच्छ्याउँदै बिहान बित्छ ...

तस्बिरहरुः मनिकर कार्की 'निवर्तमान' 
कालीगण्डकी किनार, बनकट्टा, साँखर, स्यांङ्जा












मौरी भुल्यो रसैमा, म भुलें तोरी बोटैमा ...

पर्यटकीय गाउँको रुपमा परिचित, नवलपरासीको अमलटारी । दिउँसोका घमाइलो याम । खेतभरी तोरी फुलेर पहेंलपुर । अनि तोरीबारीबाट आउने सुगन्धित मादकता । त्यसै पनि मन चञ्चल भइनैहाल्यो । अनि तोरीबारीमा फूलैपिच्छे रस चाख्दै उड्ने मौरीहरुको लस्कर । आहा के सकिन्थ्यो र चुप बस्न । अनि त क्यामेरा तेर्स्याउँदै मौरीको पछिपछि तोरीबारी छिर्दा उपलब्ध भएका केही प्रतिनिधि तस्बिरहरु । 
- तस्बिरहरुः मनिकर कार्की निवर्तमान



 









निकासका लागि यसो गरौं

- मनिकर कार्की 'निवर्तमान'

भन्नै परेन, अहिले देश संकटमा छ भनेर । आम जनता आर्थिक, राजनीतिक, सामाजिक र मनोवैज्ञानिक तनावमा छन् । बजारमा ग्याँस, तेलदेखि औषधि र उपभोग्य वस्तुहरुसमेतको अभाव चर्किएको छ । मुलुकको अर्थप्रणाली कालोबजारीया र तस्करहरुको हातमा जान लागिसकेको छ । सरकारले कालोबजारी नियन्त्रण गरेर जनतालाई र्सवसुलभ रुपमा सामानहरुको आपर्ूर्तिको व्यवस्था गर्न सकेको त छैन नै, सरकारसँग तात्किालिक रुपमा यो संकट मोचनको विकल्प पनि देखिंदैन । शायद प्रधानमन्त्रीदेखि सरकारमा बसेका मन्त्रीहरुसम्मको निश्पृहता यसैको परिचय हो । सरकारका मन्त्रीहरु हरेकदिन जसो टीभीमा विकल्प खोज्नेकुरा गर्दछन् तर, तात्कालीक विकल्प कहींकतै दृष्टिगोचर हुँदैन । बरु दिनप्रतिदिन समस्या झन् जटिल बन्दै छ । आम मानिसमा दैनिक व्ययभार थपिंदै गएको छ । झन् त्यसले निम्त्याउने सामाजिक र मनोवैज्ञानिक तनावको त लेखाजोखा नै छैन । यर्सथ, मुलुक अत्यन्तै अभावग्रस्त र तनावग्रस्त अवस्थामा छ ।


यस्तै तनावकै अवस्थामा पछिल्ला केही दिनहरुमा सत्ताधारी र तर्राई मधेशमा आन्दोलनरत मधेशीमोर्चाबीच निर्ण्ाायक ढंगले वार्ता हुने कुरा आइरहेको थियो । तर, त्यसले पनि यो पंक्ति तयार पार्दासम्म ठोस आकार ग्रहण गर्न सकेको छैन । उता सामाजिक सञ्जाल तथा संचार माध्यमहरुमा वार्तामा लचकता पर््रदर्शन गर्दै निकास दिनुपर्ने बेलामा मधेशवादी दलका नेताहरुले भारत भ्रमण गरेको भन्दै आलोचना बढ्दै गएको छ । तथापि अहिलेको आन्दोलन र नाकाबन्दीको राजनीतिक र कुटनीतिक निकासका लागि जो जहाँ गएपनि त्यो प्रधान विषय भने होइन । मुख्य कुरा आन्तरिक समस्या कसरी हल हुन्छ भन्ने नै हो । फेरि निकास त स्वदेशमै छ, नेपालमै छ । अनि नेपालबाटै निकास खोज्नर्ुपर्छ । बाहिरबाट आयात गरिने निकास दीगो हुन सक्दैन भन्ने कुरा विगतका अभ्यासहरुले पनि देखाएकै छन् ।

हो, अहिलेको यो तनावपर्ूण्ा अवस्थाको निकास त हुन्छ नै भन्ने कुरामा आशावादी हुनुको विकल्प त छैन । तर, जति निकासको संभावना साँघुरिंदै जान्छ, त्यसले उत्पादन गर्ने प्रतिकुलताहरु जटिल बन्दै जान्छन् । यसै सवालमा एक मित्रले बडो गम्भीर भएर जिज्ञासा राखे, आखिर यो राजनीतिक अन्यौल र नाकाबन्दीको के हो त निकास - ती मित्रको जिज्ञासाले म भने बडो असामञ्जस्यतामा परें । हुन त उनको जिज्ञासा मेटाउने राजनीतिक हैसियत भएको मानिस पनि म होइन र त्यसमा धेरै घोत्लिनु र वास्तविक निकासै पहिल्याउनु मेरो जिम्मेवारी पनि होइन । त्यसैले सजिलै उनको विज्ञासालाई नजरअन्दाज गर्ने छुट मलाई साँच्चिकै छ । तथापि बेला मौकामा समसामयिक अर्थराजनीतिक विषयमा लेखी टोपल्ने भएको हुँदा म बबुरोमाथि तिनले जिज्ञासायुक्त प्रश्न तेस्याईदिए हुनन् । आखिर जिज्ञासा न हो, सोधे भैगयो ।

जसरी ती मित्रले जिज्ञासा राखे, त्यो प्रश्नको पेटारोबाट सजिलै उम्किने ठाउँ नभएको भने होइन । तर पनि आफैंलाई प्रश्न गर्दा आखिर कुनै न कुनै दिन यो अवस्थाको अन्त्य त हुनर्ैपर्छ, नत्र मुलुक नै असफल हुने खतरा रहन्छ । आखिर कतिदिन सम्म हामी यसरी अभाव र पीडामै रहने - आफैंले आफैंलाई प्रश्न गर्दा पनि उत्तर त चाहियो नै । के हामीले नेताहरुले बेलामौकामा गर्ने गरेको 'शोकलाई शक्तिमा बदल्ने' भाषणको शैलीमा अभावलाई ऊर्जामा बदलेर यो अवस्थाबाट पार पाउन सक्छौं त - अनि त्यही भावावेषले काम गर्छ त - अनि हामीले सोचे झैं तुरुन्तै मुलुकको कायाकल्प गर्न सक्छौं त - त्यसरी कायाकल्प गर्ने सीप, जाँगर, दक्षता, क्षमता अनि स्रोत साधन हामीसँग छ त - प्रश्न झन् पेचिलो बन्दै जान्छ ।

जब आफैंलाई प्रश्न गर्दै जान्छु, प्रश्नहरु आफैंमा जेलिन पुग्छन्, तर तिनको ठ्याक्कै निकास भने देखिंदैन । प्रश्नले निकै ठूलो र अफ्ठेरो गाँठो परेको महशुस हुन्छ । तथापि प्रश्नहरुको त्यही गाँठोलाई उल्र्टाईपल्र्टाई हर्ेदा अहिलेको अन्यौलताको निकासका लागि यी केही बुँदाहरु मननीय लागेका छन् ।

१. अहिलेको समस्या समाधानका लागि तर्राई मधेशको आन्दोलन र भारतीय नाकाबन्दी एक अर्कामा जेलिएको विषय पक्कै हो तर, त्यो वंशाणुगत -जिनेटिक) रुपमा एउटै भने पक्कै पनि होइन भन्ने कुराको आम स्वीकारोक्ति हुनु जरुरी छ । खाली शासकहरुले आफ्नो दलीय र व्यक्तिगत हित पर््रवर्द्धन गर्न खोज्दा समस्या जेलिन पुगेको मात्र हो । अनि यसका लागि विद्यमान सामाजिक र सांस्कृतिक अवधारणा जसले एउटा कुनै वर्ग, धर्म र सांस्कृतिक समुदायको भेष, भुषा, धर्म, संस्कार र संस्कृतिलाई सत्ताको संस्कृति बनायो, त्यो अवधारणाले पनि बेलैमा मधेश समस्यालाई सम्बोधन गर्न दिएन । अनि समयक्रममा समयमै तर्राई मधेशको आवाज नसुन्दा भारतले त्यही भूमिको प्रयोग गरी आफ्नो खुट्टा बजाएको मात्र हो । यसमा स्पष्ट रुपले भारतीय नाकाबन्दी र तर्राई मधेशको आन्दोलन फरकफरक विषय हुन् भन्ने कुराको स्वीकारोक्ति हुनर्ैपर्छ ।

२. तर्राईमधेशको समस्या समाधानका लागि मूलतः नेताको हैसियतमा गरिएको संघीयताको सीमांकन खारेज गरी स्पष्ट रुपमा पहिचान र सामर्थ्यका आधारहरु खुल्ने गरी पुनःसीमांकन गर्न सकिन्छ । खासमा विगतको अन्तरिम संविधानले स्वीकार गरेको र मूलत सबैजसो राजनीतिक दलहरुबीच पनि सहमति निर्माण भएको पहिचान र सामर्थ्यका आधारहरुलाई मार्गदर्शनको रुपमा प्रयोग गरेर प्रदेशको सीमांकन गर्दा पक्कै पनि कुरो मिल्ने देखिन्छ । यसका लागि विगतमा राज्यपुनसंरचना आयोगले संविधानसभामा पेश गरेको प्रतिवेदन गतिलो आधार हुनसक्छ । अथवा दुवै पक्षलाई मान्य हुनेगरी अर्को अधिकार सम्पन्न संवैधानिक आयोग बनाएर पनि विवादित क्षेत्रको सीमांकनको ग्यारेन्टी गरी अघि बढ्न सकिन्छ ।

३. मूलतः अन्तरिम संविधानले नै ग्यारेन्टी गरिसकेको राज्यका अंगहरुमा समावेशिता र समानुपातिक प्रतिनिधित्वको व्यवस्था लागू गर्ने कुरालाई अन्थयता लिइनु हुँदैन । यो व्यवस्था पर्ूण्ा रुपमा कायम गर्नुपर्छ । अनि जनसंख्याका आधारमा निर्वाचन क्षेत्र बनाउने कुरा वैज्ञानिक छ, यसलाई कुन क्षेत्रमा कम र कुनमा बढी निर्वाचन क्षेत्रहरु हुने भए भनेर टाउको दुखाउनु जरुरी छैन । किनकि आखिर विकास र प्रगतिको अंशियार प्रति व्यक्ति नै हुने हो । जहाँ जनघनत्व धेरै हुन्छ, त्यहीं विकासको उपभोग बढी हुने हो । यसो भन्दा जनघनत्व कम भएको ठाउँलाई छाड्नर्ुपर्छ भन्न खोजेको होइन । तथापि जनसंख्याको आधारमा निर्वाचन क्षेत्र छुट्याउने कुरा अवैज्ञानिक होइन ।

४. मुलुकको आन्तरिक समस्या समाधानका लागि यत्ति गरेपनि मूल रुपमा तर्राईमधेशको समस्या समाधान हुन्छ । यसले तर्राईदेखि हिमालसम्मका नेपालीहरुको आन्तरिक राष्ट्रियताको निर्माणको जग बसाल्नेछ । र, सम्पर्ूण्ा नेपालीलाई एकताको डोरीमा बाँधिन प्रेरित गर्छ । फलस्वरुप सीधा र छद्म रुपमा हुने भारतीय वा अन्य कुनै वैदेशिक हस्तक्षेपविरुद्ध लड्न पनि बल पुग्छ । अहिले भारत विरोधी जनमत निर्माण हुँदै गर्दा जसरी चीनलाई मित्र मान्ने मानसिकता निर्माण हुँदैछ, आखिर चीनले पनि भारतसँग लिपुलेक सम्झौताले नेपाल र नेपालीहरुको मन नदुखाएको होइन । त्यसकारण एउटा छिमेकीसँग विवाद आयो भन्दैमा अर्को दाहिना कहिल्यै पनि हुँदैन र त्यसरी सोच्नु पनि हुँदैन । हामीले सबैलाई सन्तुलनमा राख्ने खाले कुटनीति निर्माण गर्नुपर्छ । अनि जब आन्तरिक एकता मजबुद हुन्छ तब बाह्य शक्तिसँगको लड्ने क्षमता वृद्धि हुन्छ ।

५. खासगरी आर्थिक रुपमा भारतसँगको परनिर्भरता कम गर्दै अन्तरनिर्भरताको अवस्थातिर उन्मुख हुनु अहिलेको टड्कारो आवश्यकता हो । तर, यसो भन्दैमा सबै बन्द गरेर सबै कुरा आफैंले बनाउनर्ुपर्छ भनेर सामान्यीकरण गर्दा झन् समस्या उत्पन्न हुन सक्छ । यर्सथ, अहिलेकै अवस्थामा पर्ूण्ा आत्मनिर्भर संभव पनि छैन । त्यसैले अब परनिर्भरतालाई अन्तरनिर्भरतातिर लैजाने कोशिस गर्नुपर्छ । यसका लागि आयात प्रतिस्थापन गर्न सकिने क्षेत्रको पहिचान गरी कृषि र औद्योगिक विकासतिर लम्कनर्ुपर्छ ।
आर्थिक अन्तरनिर्भरताको लागि हामीले तुलनात्मक लाभका क्षेत्रहरुको पहिचान गरी उत्पादन वृद्धि गर्नुपर्छ र बाह्य व्यापारलाई खुल्ला बजारको अवधारणा अुनसार अन्य मुलुकहरुसँग पनि सहजीकरण गर्दै अभिवृद्धि गर्नुपर्छ ।

६. उत्पादनमुखी स्वाधिन र आत्मनिर्भर अर्थतन्त्र निर्माणको लागि हाम्रो सबैभन्दा प्राथमिक आवश्यकता र अपरिहार्यता उर्जा हो, त्यसकारण केही वर्षउर्जा उत्पादनलाई लक्षित गर्नुपर्छ, यसका लागि विद्युत परियोजनाहरुलाई असाध्यै साना, मझौला र ठूला गरी क्षेत्रगत रुपमा विभक्त गरी उत्पादन सुरु गर्नुपर्छ । यसका लागि थोरै लागतमा सम्पन्न हुने 'एक गाउँ एक विद्युत आयोजना'को नाराले ससाना आयोजनाहरु निर्माणमा प्रोत्साहन गर्दै विकासमा जनसहभागिता बढाउने नीति अवलम्बन गर्नुपर्छ ।

अतः समस्या समाधानका लागि उत्तेजना र आवेगमिश्रति भाषणले मात्रै काम गर्दैन । अनि राजनीतिक दलका जिम्मेवार नेताले जनताकोस्तरमा भावना र उत्तेजनाको व्यापार गरेको सुहाउँदैन पनि । यदि भावना र आवेगले मात्रै देश बन्ने भए शायद यो मुलुक उहिल्यै सिंगापुर भइसक्थ्यो । अनि आक्रोसको राँको बालेर मात्रै राष्ट्रियताको जर्गेना हुने भए, हामी सबै एकसेएक राष्ट्रवादी कहलिने थियौं । जिम्मेवार तहमा बसेका नेताहरुले भाषणमा भावना उराल्ने होइन, सटिक निकास दिन सक्नर्ुपर्छ । नत्र जनता र नेतामा फरक नै के रह्यो र - नेताले कम्तीमा समाधानमुखी अभिव्यक्ति दिनर्ुपर्छ, भावना उराल्ने खालको होइन ।

कस्तो विकास, कस्तो अर्थतन्त्र

मनिकर कार्की निवर्तमान सामान्य अर्थमा अपेक्षित दिशातर्फको परिवर्तन, उत्पादन र उपभोगको वृद्धि, भौतिक पूर्वाधारको निर्माण नै विकास हो।...